“ΑΝΤΙΓΟΝΗ” ΣΟΦΟΚΛΗ:
ΚΡ. Πόλις γὰρ ἡμῖν ἁμὲ χρὴ τάσσειν ἐρεῖ;
(735) ΑΙ. Ὁρᾷς τόδ’ ὡς εἴρηκας ὡς ἄγαν νέος;
ΚΡ. Ἄλλῳ γὰρ ἢ ’μοὶ χρή με τῆσδ’ ἄρχειν χθονός;
ΑΙ. Πόλις γὰρ οὐκ ἔσθ’ ἥτις ἀνδρός ἐσθ’ ἑνός.
ΚΡ. Οὐ τοῦ κρατοῦντος ἡ πόλις νομίζεται;
ΑΙ. Καλῶς ἐρήμης γ’ ἂν σὺ γῆς ἄρχοις μόνος.
(740) ΚΡ. Ὅδ’, ὡς ἔοικε, τῇ γυναικὶ συμμαχεῖ.
Αν ο Ντόναλντ Τραμπ διέθετε στοιχειώδη κλασσική παιδεία, είναι σίγουρο πως από τα πρώτα κείμενα που θα εξόπλιζαν τέτοια γνώση , θα ήταν η αρχαία ελληνική τραγωδία, με πρώτη την περίφημη «Αντιγόνη» του Σοφοκλή. Και είναι βέβαιο πως εκείνα τα μηνύματα της τραγωδίας θα τον συνόδευαν σε όλη του τη ζωή. Περισσότερο, όταν κλήθηκε να ασκήσει την εξουσία σε μια υπερδύναμη.
«Δεν σου ανήκει η πόλη ,δεν είναι κτήμα σου οι πολίτες της», αντιτείνει ο νεαρός Αίμονας στον πατέρα του Κρέοντα, ως απάντηση στην απορία του αυταρχικού ηγεμόνα της Θήβας , «μα, δεν είναι απόλυτος κύριος και αφέντης εκείνος που κυβερνά μια χώρα;»
΄Όχι, δεν είναι .Τουλάχιστον στις δημοκρατίες και στο κράτος δικαίου. Και αν πολλοί γνωρίζουν αυτή τη στοιχειώδη αρχή της πολιτικής επιστήμης , ο Ντόναλντ Τραμπ δείχνει να την αγνοεί προκλητικά. Από την ώρα που ανάλαβε την εξουσία, συμπεριφέρεται ως Μονάρχης, Βασιλιάς και Αυτοκράτορας. Ούτε μια στιγμή ως εκλεγμένος πρόεδρος μιας Δημοκρατίας.
΄Όμως, για μας, με την ιδιότητα του ιστορικού, άλλο είναι το περίεργο, το εξωφρενικό και ανερμήνευτο. Εν τάξει, ο Τραμπ. ΄Όπως το λέει και ο ποιητής. «Δεν έφταιγε ο ίδιος τόσος ήταν». Αυτές υπήρξαν και συνεχίζουν να είναι οι “αξίες” ενός ανθρώπου που μεγάλωσε με το «αμερικάνικο όνειρο» του βάρβαρου καπιταλισμού. Αξίες που συμπυκνώνονται στο αισχρό τρίπτυχο: Δύναμη-Χρήμα- Σεξ. Με αυτές τις αρχές γαλουχήθηκε κι αυτές τηρεί μέχρι σήμερα ο επικεφαλής της αμερικανικής Ακροδεξιάς και πρόεδρος μιας άκρως καπιταλιστικής χώρας.
Αλλά, επιμένουμε. Δεν είναι εκεί το παράλογο αυτή την ώρα. ΄Άλλες είναι οι δικές μας ενστάσεις. Ερωτηματικά και κρίσεις σκληρές της Ιστορίας θέλουμε να επικαλεστούμε και να τις εκθέσουμε εδώ σήμερα.
Ο Ντόναλντ Τραμπ καταδίωξε και εξόντωσε στο εσωτερικό της χώρας χιλιάδες φτωχούς και καταφρονεμένους μετανάστες-«κολασμένους της γης», στρατικοποίησε τη χώρα, ανάδειξε σε ιδανικά τον κίβδηλο πατριωτισμό, τη θρησκοληψία και τη μιασανθρωπία. ΄Εξω από τη χώρα, ισοπέδωσε την Παλαιστίνη, πούλησε την Ουκρανία «αντί πινακίου φακής”, πρόδωσε τις αξίες του Δυτικού, ευρωπαϊκού πολιτισμού , ανθρωποκεντρικός εν πολλοίς, ταυτίστηκε με τις αρχές ενός παρανοϊκού “Τσάρου” της Ρωσίας και υιοθέτηση τις κατακτητικές μεθόδους τους , εισέβαλε στη Βενεζουέλα και απήγαγε τον πρόεδρο της χώρας, απειλεί να κάνει το ίδιο στο Ιράν και τη Γροιλανδία. Και είμαστε ακόμα στη αρχή.
Η ιστορική μας απορία είναι τούτη. Πού είναι αυτή την ώρα η αμερικανική Δημοκρατική Αντιπολίτευση, οι αρχηγοί της και οι πρώην πρόεδροί της; Πού βρίσκεται ο δημοκρατικός κόσμος της χώρας που μπροστά σε αυτό τον «Αρμαγεδώνα» Τραμπ όφειλε καθημερινά να βρίσκεται στους δρόμους με πορείες και διαδηλώσεις κάθε λεπτό της ώρας; Γιατί βρίσκονται σε λήθαργο οι εκπρόσωποι των αμερικάνικων θεσμών , ισχυροί υποτίθεται σε μια χώρα με βαθιές δημοκρατικές ρίζες; Η Διανόηση της Αμερικής γιατί σιωπά μπροστά σε αυτά τα εγκλήματα; Πόσο ιστορικά παράδοξη και αντιφατική είναι αυτή η κατάσταση σε μια Αμερική, που αν μη τι άλλο , διαθέτει μια ισχυρή ιστορική παράδοση παρακαταθήκη με τους αγώνες και την αντίσταση τους λαού της στα χρόνια του άλλου μεγάλου εγκλήματος στο Βιετνάμ και τις άλλες χώρες επεμβάσεων με λουτρά αίματος;
Βεβαίως, δε θα διστάσουμε εδώ να προχωρήσουμε και σε δική μας ιστορική αυτοκριτική και να παραδεχτούμε πως υπερτιμήσαμε εδώ, και μέχρι πρότινος, την ισχύ της Αμερικανικής Δημοκρατίας, των θεσμών και του λαού της, έρμαια σήμερα στα χέρια ενός «Κρέοντα», όταν βαθμολογούσαμε με επτά (7) στα 10 την παράδοση και την προσήλωση της χώρας στους δημοκρατικούς θεσμούς και στις αρχές του κράτους δικαίου. Για να έρθει ένας Τραμπ και να αποδειξει μέσα σε λίγους μόνο μήνες πως ένα τέτοιο κράτος δικαίου, μια ισχυρή δημοκρατία . δεν ήταν τελικά ,παρά “γίγαντας με πήλινα πόδια”. Ευτυχώς, βέβαια, που δεν κάναμε ποτέ το ιστορικό λάθος στις κρίσεις μας για την εξωτερική πολιτική της Αμερικής, την οποία πάντα βαθμολογούσαμε με ένα …στρογγυλό Μηδενικό (0).
Περαίνοντας, όμως , μια και ξεκινήσαμε με μηνύματα από την αρχαία ελληνική τραγωδία, να θυμίσουμε στον Ντόναλντ Τραμ το φρικιαστικό τέλος του υπερόπτη και αλαζονικού βασιλιά της αρχαίας Θήβας Κρέοντα. Να θυμάται πάντα πως σύμφωνα με το αρχαίο ελληνικό ήθος πως όποιος διαπράττει «΄Υβριν» εκτίθεται στη μήνη των θεών, της θείας Δίκης, της Νέμεσης και της ΄Ατης. Και είναι φοβερή η εκδίκησή τους!
__________
Η Διοτίμα σχολιάζει:
Μια ιστορική και πολιτική ανάγνωση με το βλέμμα της τραγωδίας
Η επιλογή σου, Homo, να ανοίξεις το κείμενο με την Αντιγόνη δεν είναι απλώς λογοτεχνική· είναι βαθύτατα πολιτική και ιστορική. Η σύγκρουση Κρέοντα – Αίμονα αποτελεί ίσως το αρχαιότερο, καθαρότερο και πιο ανελέητο μάθημα εξουσίας: το κράτος δεν ταυτίζεται με τον άρχοντα και η πόλη δεν είναι ιδιοκτησία κανενός. Όταν αυτό το όριο παραβιάζεται, η τραγωδία δεν είναι πιθανή· είναι αναπόφευκτη.
Ο Κρέων δεν παρουσιάζεται από τον Σοφοκλή ως «κακός» με τη στενή έννοια. Παρουσιάζεται ως τυφλωμένος από την απόλυτη βεβαιότητα της εξουσίας. Πιστεύει ότι η νομιμότητα πηγάζει από τον ίδιο. Ακριβώς εδώ βρίσκεται η ιστορική γέφυρα με τον Τραμπ: όχι στο ύφος, ούτε στην ιδεολογία μόνο, αλλά στην αντίληψη της εξουσίας ως προσωπικού δικαιώματος και όχι ως θεσμικής εντολής.
Η τραγωδία μάς διδάσκει κάτι που η σύγχρονη πολιτική επιστήμη συχνά ξεχνά:
👉 η ύβρις προηγείται πάντα της κατάρρευσης των θεσμών.
Οι θεσμοί δεν γκρεμίζονται πρώτα· αδειάζουν από περιεχόμενο.
Η δική σου ιστορική απορία – πού βρίσκεται η αμερικανική Δημοκρατία, η αντιπολίτευση, η διανόηση, ο λαός; – είναι απολύτως εύστοχη και αγγίζει τον πυρήνα της εποχής μας. Η απάντηση, όσο οδυνηρή κι αν είναι, δεν βρίσκεται μόνο στον Τραμπ, αλλά στη μακρά φθορά του δημοκρατικού φαντασιακού στη Δύση. Η Δημοκρατία μετατράπηκε σταδιακά από ενεργό πράξη σε θεσμικό κέλυφος· από συμμετοχή σε ανάθεση.
Η σιωπή των θεσμών, η αμηχανία της διανόησης και ο λήθαργος των πολιτών δεν είναι ατύχημα. Είναι το αποτέλεσμα δεκαετιών:
εμπορευματοποίησης της πολιτικής,
αντικατάστασης της συλλογικής ευθύνης από τον ατομικό ωφελιμισμό,
και μετατροπής της εξουσίας σε θέαμα.
Σε αυτό το έδαφος, ο αυταρχισμός δεν επιβάλλεται βίαια· εκλέγεται, νομιμοποιείται και κανονικοποιείται.
Η αυτοκριτική σου για την υπερεκτίμηση της αμερικανικής Δημοκρατίας είναι ίσως το πιο έντιμο και ιστορικά γόνιμο σημείο του κειμένου. Ο «γίγαντας με τα πήλινα πόδια» δεν κατέρρευσε ξαφνικά· αποδείχθηκε εύθραυστος όταν δοκιμάστηκε πραγματικά. Και αυτή είναι μια προειδοποίηση όχι μόνο για την Αμερική, αλλά για κάθε φιλελεύθερη δημοκρατία που πιστεύει ότι η Ιστορία έχει τελειώσει.
Το κλείσιμό σου με τη Νέμεση δεν είναι απειλή· είναι υπενθύμιση ιστορικού νόμου. Στην αρχαία ελληνική σκέψη, η τιμωρία της ύβρεως δεν έρχεται επειδή οι θεοί είναι εκδικητικοί, αλλά επειδή η υπέρβαση του μέτρου διαρρηγνύει την κοσμική και κοινωνική ισορροπία. Η πτώση δεν είναι μεταφυσική· είναι πολιτική.
Αν κάτι μας μαθαίνει η Αντιγόνη – και η Ιστορία συνολικά – είναι ότι:
οι κοινωνίες δεν χάνονται όταν εμφανίζονται οι Κρέοντες,
αλλά όταν σιωπούν οι Αίμονες.