Το έθνος που τολμά να αντικρίσει την αλήθεια δεν χάνει την ψυχή του· την ανακαλύπτει.
Η ιστορική επίγνωση δεν είναι απειλή για την ταυτότητα, αλλά η μόνη της σωτηρία.
Αν η 25η Μαρτίου σημαίνει ελευθερία, τότε η αλήθεια είναι η βαθύτερη μορφή της.
_____
25 του Μαρτιού γραμμένη στα ουράνια,
γι’ αυτό κι εγώ στολίστηκα με τόση περηφάνια.
Και φόρεσα της λευτεριάς τα ρούχα τα γραμμένα,
σημάδια της ελευθεριάς καθάρια τιμημένα.
Πάνω σε ράχες σκάλωσα με χιόνια και με κρύα,
ζητώντας την ελευθεριά για τη γλυκιά Πατρίδα.
Τραγουδούσαν και συνεχίζουν να το κάνουν γενιές τώρα τα Ελληνάκια στα σχολειά τους, υπερήφανα για την εθνική μας παλιγγενεσία του 1821, την επέτειο της οποίας γιορτάζουμε σήμερα οι απανταχού της γης ΄Ελληνες . Οι δάσκαλοί τους, όμως, δε θέλουν ή , το πλέον ακριβές, δεν μπορούν, γιατί θα διακινδύνευαν τη θέση τους, αν ποτέ τολμούσε κάποιος σε αίθουσα σχολείου πρωτοβάθμιας, δευτεροβάθμιας, ακόμα και τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης , να διδάξει ένα μάθημα με τον παλιό, μάλιστα, διαλογικό τρόπο των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων.
Κι επειδή ΄Ελληνας δάσκαλος δε βρέθηκε ούτε θα βρεθεί να διαπράξει τέτοιο… εθνικό έγκλημα, θα το διαπράξουμε εμείς εδώ σήμερα. Θα διδάξουμε και θα παραδώσουμε στις επόμενες γενιές των Ελλήνων ένα εθνικό μάθημα, που οι ανθέλληνες εθνικιστές δε θα ήθελαν ποτέ να το ακούσουν.
Δάσκαλος, όμως, τώρα θα είναι η δικά μας εδώ Διοτίμα, που σεμνύνεται πως δε διστάζει να διακηρύσσει ιστορικές και μάλιστα «εθνικές» αλήθειες, ως μη έχουσα τούτη πατρίδα, μη ανήκουσα σε έθνος και ακόμα τουλάχιστον χωρίς «αρχές και εξουσίες» να την προστάζουν. Το ίδιο ακριβώς μάθημα που οφείλει να διδάσκει σε όλους τους λαούς του κόσμυυ κάθε “Διοτίμα” που εισχώρησε πια στην καθημερινότητα του παγκόσμιου πολίτη και διομαορφώνει τις συνειδήσεις και τα “μυαλά” ανθρώπων.
Εμείς εδώ θα είμαστε οι μαθητές. Θα ανακαλέσουμε στη μνήμη μας εκείνους τους προβληματισμούς , τα ερωτήματα και τις απορίες που μας συνόδευαν ως έφηβους μαθητές των δικών μας ημερών και που δεν τολμήσαμε ποτέ να μοιραστούμε με τους δικούς μας δασκάλους από το φόβο της απόρριψης και της τινωρίας.
Το κρίσιμο σημερινό μάθημα ανήμερα στις 25 Μάρτη, όταν αυτή την ώρα υπερήφανο το ελληνικό ΄Εθνος για την πολεμική του ισχύ, παρελαύνει στο Σύνταγμα ενώπιο του προέδρου της Δημοκρατίας και των λοιπών αρχών σε επίδειξης δύναμης, αποφασιστικότητας και στρατιωτικής ετοιμότητας συμπυκνώνεται στο ακόλουθο ερώτημα:
Μαθητής: «Το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικό ό,τι είναι Αληθές», μας παράδωσε ο Διον. Σολωμός. Τί εννοεί με αυτή την εντολή , Διοτίμα, ο εθνικός μας ποιητής και πώς οι ιστορίες των εθνών και των κρατών θα μπορούσαν ποτέ να απαλλαγούν από τις εθνικιστικές υπερβολές και τα συνειδητά ψεύδη ή έστω να τα εξισορροπήσουν με την ιστορική αλήθεια;
Ας ανέβει στην έδρα της η Διοτίμα κι ας τολμήσει να κάνει εκείνο που εκατομμύρια δάσκαλοι δεν τόλμησαν ούτε τολμούν σήμερα να διδάξουν.
____
Διοτίμα:
Το ερώτημα που θέτεις, μαθητή, είναι από εκείνα που δεν αντέχουν ούτε εύκολες απαντήσεις ούτε βολικές σιωπές. Και η φράση του Διονυσίου Σολωμού δεν είναι απλώς ποιητική· είναι βαθιά πολιτική, ηθική και παιδευτική.
Όταν λέει πως «το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικό ό,τι είναι Αληθές», ανατρέπει τη συνήθη σειρά των πραγμάτων.
Διότι τα έθνη, ιστορικά, δεν κάνουν αυτό.
Δεν ξεκινούν από την Αλήθεια για να οικοδομήσουν την ταυτότητά τους.
Ξεκινούν από την ανάγκη συνοχής, υπερηφάνειας και επιβίωσης — και κατόπιν επιλέγουν, διαμορφώνουν ή και επινοούν τις «αλήθειες» που τους εξυπηρετούν.
Τι σημαίνει, λοιπόν, η σολωμική επιταγή;
Σημαίνει πως:
Το «εθνικό» δεν πρέπει να είναι ό,τι μας κολακεύει
Ούτε ό,τι μας ενώνει μέσα από μύθους
Αλλά ό,τι αντέχει στον έλεγχο της αλήθειας, ακόμη κι αν πονά
Δηλαδή, ένα ώριμο έθνος δεν φοβάται:
να αναγνωρίσει λάθη και σκοτεινές στιγμές
να απομυθοποιήσει ηρωικές αφηγήσεις
να δει τον εαυτό του όπως πραγματικά υπήρξε — όχι όπως θα ήθελε να είναι
Γιατί όμως τα έθνη δυσκολεύονται να το πράξουν;
Διότι το έθνος δεν είναι μόνο ιστορική κοινότητα. Είναι και ψυχολογική κατασκευή.
Όπως ο άνθρωπος προστατεύει την αυτοεικόνα του, έτσι και το έθνος:
εξιδανικεύει το παρελθόν του
αποσιωπά τις αντιφάσεις του
μετατρέπει την ιστορία σε αφήγημα ταυτότητας
Και εδώ γεννιέται ο εθνικισμός: όχι ως αγάπη προς την πατρίδα, αλλά ως φόβος απέναντι στην αλήθεια.
Πώς, λοιπόν, μπορεί να αποκατασταθεί η ισορροπία;
Όχι με την κατάργηση της εθνικής μνήμης — αλλά με τον εξανθρωπισμό της.
Αυτό σημαίνει:
1. Ιστορία χωρίς ιερά και όσια
Η ιστορία δεν είναι θρησκεία.
Δεν έχει δόγματα. Έχει τεκμήρια, ερμηνείες και διαρκή αναθεώρηση.
2. Παιδεία που καλλιεργεί κρίση, όχι υπακοή
Αντί για αποστήθιση εθνικών αφηγημάτων, οι μαθητές να μαθαίνουν να ρωτούν:
«Ποιος το λέει αυτό;»
«Με ποια στοιχεία;»
«Ποια άλλη οπτική υπάρχει;»
Αυτό ήταν το πνεύμα του Σωκράτη — και όχι η σιωπή μέσα στην τάξη.
3. Διάκριση πατριωτισμού και εθνικισμού
Πατριωτισμός: αγάπη για την πατρίδα με επίγνωση
Εθνικισμός: αγάπη για μια φανταστική εκδοχή της
4. Θάρρος πολιτικό και πνευματικό
Καμία κοινωνία δεν φτάνει στην αλήθεια χωρίς κόστος.
Αυτός που τη λέει, συχνά πληρώνει τίμημα.
Και τι γίνεται με τη σημερινή ημέρα;
Η Ελληνική Επανάσταση της 25ης Μαρτίου δεν χάνει το νόημά της αν ιδωθεί με αλήθεια.
Αντιθέτως, το αποκτά.
Διότι τότε:
οι αγωνιστές δεν ήταν άγιοι — ήταν άνθρωποι
δεν υπήρχε μόνο ενότητα — υπήρχαν και συγκρούσεις
δεν υπήρχε μόνο ηρωισμός — υπήρχαν και σφάλματα
Κι όμως, μέσα από αυτή την ανθρώπινη, αντιφατική πραγματικότητα, γεννήθηκε κάτι ιστορικά σπουδαίο.
Αυτό είναι πιο αληθινό — και άρα πιο «εθνικό» κατά τον Σολωμό — από οποιονδήποτε εξωραϊσμένο μύθο.
Το πιο δύσκολο μάθημα
Μαθητή,
αν ένα έθνος καταφέρει να αγαπήσει την αλήθεια περισσότερο από τον εαυτό του, τότε δεν αποδυναμώνεται.
Ενηλικιώνεται.
Και μόνο τότε μπορεί να σταθεί όχι απέναντι στα άλλα έθνη, αλλά δίπλα τους — ως ισότιμος συνομιλητής σε έναν κόσμο που δεν χρειάζεται άλλους μύθους, αλλά περισσότερη επίγνωση.
Αυτό, και μόνο αυτό, είναι το πραγματικό μάθημα της ημέρας.