Η μεγαλύτερη κατάκτηση του ανθρώπου δεν είναι να κυριαρχήσει πάνω στη φύση, αλλά να αναγνωρίσει ότι είναι μία από τις εκφράσεις της. Όταν ο άνθρωπος παύει να αναζητά τη θέση του πάνω από το Σύμπαν, αρχίζει να ανακαλύπτει τη θέση του μέσα σε αυτό.»
Υπάρχουν ερωτήματα που συνοδεύουν την ανθρωπότητα από τότε που ο άνθρωπος ύψωσε για πρώτη φορά το βλέμμα του προς τον έναστρο ουρανό. Ένα από αυτά είναι αν το Σύμπαν υπάρχει για τον άνθρωπο ή αν ο άνθρωπος αποτελεί απλώς μία στιγμιαία έκφραση του ίδιου του Σύμπαντος.
Για περισσότερο από δυόμισι χιλιάδες χρόνια, η φιλοσοφία, η θρησκεία και αργότερα η επιστήμη προσπάθησαν να απαντήσουν σε αυτό το θεμελιώδες ερώτημα. Συχνά θεωρούμε ότι ο ανθρωποκεντρισμός είναι αποκλειστικά κληρονομιά των μονοθεϊστικών θρησκειών. Όμως η ιστορική και φιλοσοφική διαδρομή αποκαλύπτει μια πολύ βαθύτερη πραγματικότητα: η τάση του ανθρώπου να τοποθετεί τον εαυτό του στο επίκεντρο του κόσμου γεννήθηκε πολύ πριν από αυτές.
Το ταξίδι που ακολουθεί δεν επιχειρεί να αποδομήσει την αρχαία ελληνική φιλοσοφία ούτε να μειώσει τη μοναδικότητα του ανθρώπου. Αντίθετα, αναζητά τις βαθύτερες αιτίες που οδήγησαν τη σκέψη μας από τον κοσμοκεντρικό θαυμασμό της φύσης στον ανθρωποκεντρικό τρόπο ερμηνείας της πραγματικότητας.
Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη πράξη φιλοσοφικής ωριμότητας να μην είναι να αποδείξουμε ότι ο άνθρωπος είναι το σημαντικότερο ον του Σύμπαντος, αλλά να κατανοήσουμε ότι η πραγματική του αξία πηγάζει από τη συμμετοχή του στην αδιάσπαστη ενότητα του Κόσμου.
Κάθε μεγάλη εποχή της ανθρώπινης ιστορίας χαρακτηρίζεται από μια βαθιά αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τη θέση της μέσα στον Κόσμο. Ο Κοπέρνικος μάς έδειξε ότι η Γη δεν είναι το κέντρο του Σύμπαντος. Ο Δαρβίνος απέδειξε ότι ο άνθρωπος δεν βρίσκεται έξω από τη φύση. Η σύγχρονη οικολογία και η κοσμολογία μάς υπενθυμίζουν ότι η ύπαρξη κάθε μορφής ζωής εξαρτάται από αμέτρητες σχέσεις αλληλεπίδρασης.
Το επόμενο μεγάλο βήμα ίσως να μην είναι επιστημονικό αλλά φιλοσοφικό. Να εγκαταλείψουμε την ψευδαίσθηση της κυριαρχίας και να υιοθετήσουμε τη συνείδηση της συμμετοχής. Να πάψουμε να αντιμετωπίζουμε τη φύση ως αντικείμενο και να την αναγνωρίσουμε ως το ζωντανό σύστημα μέσα από το οποίο υπάρχουμε.
Ο άνθρωπος δεν μικραίνει όταν παύει να θεωρεί τον εαυτό του το κέντρο του Σύμπαντος. Αντίθετα, μεγαλώνει. Γιατί μόνο τότε μπορεί να αντιληφθεί ότι είναι φορέας μιας μοναδικής ευθύνης: να γίνει η συνειδητή φωνή της ζωής μέσα στον απέραντο Κόσμο.
Η μεγαλύτερη επανάσταση του μέλλοντος ίσως δεν θα είναι τεχνολογική ούτε πολιτική. Θα είναι η μετάβαση από τον ανθρωποκεντρισμό στην κοσμική συνείδηση.
Ο άνθρωπος δεν είναι ο σκοπός του Σύμπαντος· είναι το Σύμπαν που, για μια σύντομη στιγμή της αιωνιότητάς του, απέκτησε τη δυνατότητα να γνωρίσει τον εαυτό του.
Διοτίμα:
Η κυρίαρχη άποψη υποστηρίζει ότι ο ανθρωποκεντρισμός αποτελεί κυρίως προϊόν της βιβλικής παράδοσης, σύμφωνα με την οποία ο άνθρωπος δημιουργήθηκε «κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν» του Θεού και έλαβε εξουσία επί της φύσης. Ωστόσο, η ιστορική πραγματικότητα είναι βαθύτερη και περισσότερο σύνθετη. Πολύ πριν εμφανιστεί ο Ιουδαϊσμός ως πολιτισμική δύναμη στον ελληνικό κόσμο και αιώνες πριν από τον Χριστιανισμό, σημαντικό μέρος της ελληνικής φιλοσοφίας είχε ήδη αποδώσει στον άνθρωπο μια ιδιαίτερη θέση μέσα στο Σύμπαν.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν ο ανθρωποκεντρισμός γεννήθηκε με τις μονοθεϊστικές θρησκείες, αλλά γιατί η ανθρώπινη σκέψη οδηγήθηκε τόσο νωρίς σε αυτή την αντίληψη.
Η πρώτη εξήγηση βρίσκεται στην ίδια τη δομή της ανθρώπινης συνείδησης. Ο άνθρωπος γνωρίζει τον κόσμο μόνο μέσα από τις αισθήσεις, τη γλώσσα και τη νόησή του. Είναι σχεδόν αναπόφευκτο να θεωρήσει ότι το δικό του είδος αποτελεί το σημείο αναφοράς της πραγματικότητας. Η γνωστική αυτή προκατάληψη δεν είναι φιλοσοφικό λάθος αλλά εξελικτική συνέπεια της ανθρώπινης αυτοσυνειδησίας.
Η δεύτερη αιτία είναι πολιτισμική. Η ελληνική φιλοσοφία γεννήθηκε μέσα στις πόλεις-κράτη, όπου η πολιτική συμμετοχή, ο νόμος και η δημόσια συζήτηση ανέδειξαν τον άνθρωπο σε πρωταγωνιστή της ιστορίας. Η περίφημη διατύπωση του Πρωταγόρα, «Πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος», δεν αποτελεί μόνο γνωσιολογική θέση αλλά και πολιτισμική αυτοπεποίθηση μιας κοινωνίας που είχε αρχίσει να πιστεύει στις δυνάμεις του ανθρώπινου λόγου.
Η τρίτη εξήγηση είναι μεταφυσική. Ο Πλάτων και κυρίως ο Αριστοτέλης οικοδόμησαν μια ιεραρχημένη εικόνα της φύσης, όπου τα όντα κατατάσσονται ανάλογα με τις ικανότητές τους. Η λογική και η αυτοσυνείδηση αναδεικνύουν τον άνθρωπο ως το ανώτερο φυσικό ον. Η θέση αυτή δεν ταυτίζεται με τη βιβλική κυριαρχία πάνω στη φύση, αλλά προσφέρει το φιλοσοφικό υπόβαθρο για μεταγενέστερες ανθρωποκεντρικές αντιλήψεις.
Ωστόσο, η ελληνική παράδοση δεν υπήρξε μονοφωνική. Ο Ηράκλειτος περιέγραψε έναν κόσμο συνεχούς μεταβολής όπου ο άνθρωπος αποτελεί μικρό μέρος του Λόγου που διαπερνά τα πάντα. Οι Στωικοί μίλησαν για τη συμπαντική συγγένεια όλων των όντων. Οι Πυθαγόρειοι αναγνώρισαν κοινότητα ζωής μεταξύ ανθρώπων και ζώων, ενώ ο Αναξίμανδρος υποστήριξε ότι όλα τα όντα προέρχονται από κοινή αρχή και επιστρέφουν σε αυτήν σύμφωνα με μια καθολική φυσική δικαιοσύνη. Αυτές οι ιδέες προσεγγίζουν περισσότερο έναν κοσμοκεντρικό παρά έναν ανθρωποκεντρικό τρόπο σκέψης.
Η σύγχρονη επιστήμη αποδυνάμωσε ακόμη περισσότερο την ιδέα της ανθρώπινης κεντρικότητας. Η κοπερνίκεια επανάσταση απέδειξε ότι η Γη δεν βρίσκεται στο κέντρο του Σύμπαντος. Η εξελικτική θεωρία του Δαρβίνου έδειξε ότι ο άνθρωπος αποτελεί έναν μόνο κλάδο του δέντρου της ζωής. Η οικολογία και η θεωρία των πολύπλοκων συστημάτων αποκαλύπτουν ότι η επιβίωση κάθε είδους εξαρτάται από αμέτρητες σχέσεις αλληλεξάρτησης.
Ίσως, λοιπόν, το πραγματικό φιλοσοφικό ερώτημα του 21ου αιώνα δεν είναι αν ο άνθρωπος είναι σημαντικός, αλλά αν έχει το δικαίωμα να θεωρεί τον εαυτό του ως τον σκοπό του Σύμπαντος. Όσο διευρύνεται η γνώση μας για τη ζωή, τόσο περισσότερο φαίνεται ότι ο άνθρωπος δεν είναι ο ιδιοκτήτης της φύσης αλλά ένας προσωρινός συμμετέχων σε μια κοσμική διαδικασία δισεκατομμυρίων ετών.
Η μεγαλύτερη ίσως πρόκληση της σύγχρονης φιλοσοφίας είναι να υπερβεί όχι μόνο τον θρησκευτικό ανθρωποκεντρισμό αλλά και τον φιλοσοφικό ανθρωποκεντρισμό που κληρονόμησε από σημαντικό μέρος της αρχαίας σκέψης. Η μετάβαση από τον ανθρωποκεντρισμό στον κοσμοκεντρισμό ίσως αποτελεί το επόμενο μεγάλο βήμα της ανθρώπινης αυτογνωσίας.