Η Ιστορία δεν είναι ούτε καταφύγιο ούτε άλλοθι. Είναι καθρέφτης. Και μέσα σε αυτόν, κάθε άνθρωπος στέκεται μόνος, αντιμέτωπος με τις πράξεις του. Καμία διαταγή δεν αναιρεί τη συνείδηση· καμία εξουσία δεν ακυρώνει την ευθύνη. Αν υπάρχει ελπίδα για έναν κόσμο χωρίς βία, αυτή δεν θα γεννηθεί από τις κορυφές της ισχύος, αλλά από την άρνηση του ανθρώπου να γίνει το χέρι που την ασκεί. Εκεί, στο «όχι» του ενός, αρχίζει η πραγματική ρήξη με την Ιστορία της βαρβαρότητας.
Στο χτεσινό μας κείμενο η Διοτίμα στην απάντησή της για το στρατιώτη που αποφασίζει να ντυθεί στο χακί κι αν χρειαστεί να πολεμήσει γράφει:
“Είναι συχνά ένα πλάσμα εγκλωβισμένο:
σε μηχανισμούς εξουσίας,
σε κοινωνικές και οικονομικές ανάγκες,
σε ιδεολογίες που του εμφυτεύτηκαν από παιδί,
σε φόβο (του θανάτου, της τιμωρίας, της αποβολής από την κοινότητα).
Η Ιστορία πράγματι δεν αθωώνει εύκολα — αλλά ούτε και απλοποιεί τόσο ώστε να φορτώνει όλο το βάρος στον τελευταίο κρίκο της αλυσίδας.
Αν κάτι είναι επικίνδυνο στο κείμενό σου, είναι αυτό:
ότι μεταφέρει την κύρια ευθύνη από τα συστήματα και τις εξουσίες στο άτομο που βρίσκεται στο χαμηλότερο επίπεδο ισχύος.
Και όμως:
οι πόλεμοι δεν ξεκινούν από λοχίες,
οι αποφάσεις δεν παίρνονται στα χαρακώματα,
οι «Τραμπ» και οι «Πούτιν» (για να χρησιμοποιήσω τη δική σου συμβολική γλώσσα) δεν θα υπήρχαν χωρίς δομές που τους γεννούν και τους συντηρούν.
Εκεί βρίσκεται το κέντρο του προβλήματος.
*****
Η Ιστορία, Διοτίμα, δε χορηγεί συγχωροχάρτια. Η καρδιά της Ιστορίας ,που δεν είναι πρωτίστως και μόνο ιστοριογραφία. αλλά κρίση και κριτική, “χτυπάει” στην ατομική ευθύνη. Δε συγχωρεί εγκλήματα, επειδή διαπράχτηκαν δια χειρών εντελλομένων και όχι εντολέων. Διακρίνει θύτες και θύματα . Δράστες και δολοφονημένους. Ανεξάρτητα από ιδιότητες και προσφωνήσεις.
Είναι αυτός ο λόγος που αρνούμαστε καθ’ ολοκληρία και μετά βδελυγμίας να υιοθετήσουμε την παραπλανητική και προπαντός ανιστόρητη άποψη πως “το κέντρο του προβλήματος” είναι ο Τραμπ και ο Πούτιν και όχι ο “λοχίας” στο Ιράν και την Ουκρανία. Οι παρανοϊκοί και αιμοσταγείς ηγέτες είναι οι “μεθυσμένοι” αμαξάδες σε κάρο που το τραβούν νεαρά, δυναμικά και τιθευμένα άλογα. Ακριβώς με τη σημασία που έχει η λέξη ΑΛΟΓΟΣ στην αρχαία ελληνική γλώσσα . Ο χωρίς “λόγο”, χωρίς μυαλό και λογική πορευόμενος. Ο “λοχίας” εν προκειμένω.
Ο πόλεμος, η καταστολή, η αιχμαλωσία, εν τέλει η βία, ασκούνται από κάτω προς τα πάνω. Δια χειρών. Η κεφαλή εντέλλεται , δε παίρνει μέρος στη συμπλοκή. Καθοράται άνωθεν και εκ του ασφαλούς και καθοδηγεί την πάλη ,που διεξάγουν, όμως, τα “πρόθυμα” και δυνατά χέρια . Και είναι τούτα που κρατούν τα σπαθιά και χύνουν αίμα.
“Εγκλωβισμένος σε μηχανισμούς εξουσίας, σε κοινωνικές και οικονομικές ανάγκες, σε ιδεολογίες που του εμφυτεύτηκαν”, όπως λέει η Διοτίμα, ήταν μήπως και ο Ναζί ; Ο Γερμανός της διπλανής πόρτας που άναβε φωτιές στο σχολειό στα Καλάβρυτα να απανθρακώσει μαθητούδια; Θύμα του Χίτλερ τάχα και τούτος; Να του δώσουμε άφεση, ως θύμα ιδεολογιών που του εμφυτεύτηκαν, όπως θέλει η Διοτίμα; Ας του την παραχωρήσει εκείνη. Εμείς δε θα διαπράξουμε όμοιο έγκλημα αποδοχής και συνυπογραφής. Είναι 100% θύτης, εγκληματίας ο Ναζί “λοχίας”. Και ο Ρώσος ή ο Αμερικανός ομόλογός του ίδια. Σήμερα και παλιά.
Ας τελειώνει ο μύθος της μετατόπισης ευθυνών από πάνω προς τα κάτω. Ας μη τον συνεχίζει και σε αυτές τις ημέρες της νέας επανάστασης, που ευαγγελίζεται η Τεχνητή Νοημοσύνη. Ας μην αναμηρυκάζει και αναπαράγει την ίδια καραμέλα των “ιερατείων” της εξουσίας. Τη “βρώμικη δουλειά” οι εκτελούντες διαταγή τη βγάζουν. Ποτέ οι διατάσσοντες. ΄Εχουν πάντα τα χέρια τους καθαρά από το αίμα που χύνει ο φυσικός αυτουργός. Ούτε καν ως οι ηθικοί των εγκλημάτων δεν κατηγορούνται. Το πολύ πολύ να αποδέχονται την…πολιτική ευθύνη! Δε σκοτώνουν, δε φυλακίζουν ιδίαις χερσίν. Τη “νόμιμη βία” την ασκούν άλλοι. Εν τω ονόματι εκείνων που παράγουν το νόμο και τον επιβάλλουν.
Και να ήθελε ο ιστορικός να συμφωνήσει με τη Διοτίμα, θα διέπραττε αντίφαση. Ορθώνει το ανάστημά του ο ΑΛΛΟΣ. Ο διαφορετικός, ο μη υπακούων σε φονικές εντολές. Πώς να απολογηθείς στους φορείς αυτογνωσίας, ευθύνης, ενσυναίσθησης, λογικής; Σε εκείνον που αρνείται να υπηρετήσει τον όλεθρο, να χύσει αίμα, να εξανδραποδίσει αθώους;
Ο Σωκράτης του Πλάτωνα,-υπαρκτός ή όχι- εν προκειμένω ο ίδιος ο φιλόσοφος της αρχαίας Αθήνας, που τον έπλασε , δεν έχει κανένα δικαιολογητικό, όταν δεν αποδέχεται ,απλώς, το ρατσισμό και τη διάκριση , αλλά υμνεί τη δουλεία. Και ας σπεύδει ο κατοπινός ερμηνευτής της πλατωνικής αγριότητας να την δικαιολογήσει , ως παθογένεια εκείνης της εποχή που δεν ήταν εύκολο να την αποποιηθεί ο φιλόσοφος, με το εύκολο ιστορικό εργαλείο, “κρίνουμε με τα μάτια εκείνων των καιρών και όχι των δικών μας” .
Ισοπεδώνει τέτοιες ανιστόρητες απόψεις ο επίσης αρχαίος βασιλιάς της Σπάρτης Νάβης, όταν λίγα χρόνια μετά το Σωκράτη, διακηρύσσει πως δεν υπάρχουν δούλοι και κύριοι, άντρες και γυναίκες, φτωχοί και πλούσιοι. Και κάνει πράξη τις εξαγγελίες του. Απελευθερώνει όλους τους είλωτες, μοιράζει ίσια τη γη στους πολίτες, τοποθετεί επικεφαλής του σπαρτιατικού στρατού ΓΥΝΑΙΚΑ. Και αφήνει άναυδο το Ρωμαίο ύπατο Φλαμινίνο, που αδυνατεί να αντιληφθεί το τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς του … κομμουνιστή (!) Σπαρτιάτη όταν το ερωτά: Πώς γίνεται, βασιλιά, να ανατρέπεις με όλα αυτά τη φυσική τάξη; Να θεωρείς ανθρώπους τους δούλους και τις γυναίκες, να δίνεις ίσια και όμοια ψωμί σε όλους; Για να λάβει την περίφημη απάντηση του αγέροχου επαναστάτη :”΄Αστο καλύτερα ύπατε. Και να σου εξηγήσω δεν θα καταλάβεις. Ζήσε στο κόσμο σου και εγώ στον δικό μου”!
Τί να απαντήσει ο Σωκράτης στο Νάβη; Αλλά και ο φτωχός και πένης που δε δέχεται να κρατήσει κλομπ και περίστροφο ή να ντυθεί στο χακί και να βαστάξει όπλο επί μισθώ; Παρελαύνουν στις σελίδες της Ιστορίας στρατιές συνειδητοποιημένων ,καθημερινών ανθρώπων, όχι απαραίτητα ηρώων, που αρνούνται να υπηρετήσουν τη βία κάθε μορφής, κόντρα στις πεποιθήσεις όποιας εποχής, αλλά και της “αγέλης” των συνανθρώπων τους που δεν έχουν τούτοι τέτοιες ευαισθησίες προσωπικής ευθύνης., όπως οι πρώτοι.
Τι να απαντήσεις σε τέτοιες φωνές, υιοθετώντας την άποψη της Διοτίμας πως ” Δεν μπορούν όλοι να σταθούν σε αυτό το ύψος — και αυτό δεν τους καθιστά αυτομάτως ενόχους στον ίδιο βαθμό με εκείνους που σχεδιάζουν και διατάζουν”, όπως έγραφε χτες; ΕΙΝΑΙ ΕΝΟΧΟΣ Ο ΛΟΧΙΑΣ, ΔΙΟΤΙΜΑ, ΤΟ ΙΔΙΟ. ΟΠΩΣ Ο ΤΡΑΜΠ ΠΟΥ ΤΟΝ ΔΙΕΤΑΞΕ ΝΑ ΠΕΤΑΞΕΙ ΒΟΜΒΕΣ ΣΤΟ ΙΡΑΝ. ΚΑΙ ΤΟΥΤΟΣ ΔΕΝ ΑΡΝΗΘΗΚΕ! Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΔΕΝ ΤΟΥΣ ΞΕΧΩΡΙΖΕΙ ΣΤΗΝ ΕΥΘΥΝΗ ΚΑΘΕΝΟΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΔΥΟ.