Ίσως η εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης να μη μας οδηγεί πρωτίστως σε απαντήσεις, αλλά σε καλύτερα ερωτήματα.
Για αιώνες αναρωτιόμασταν αν υπάρχουν «άλλοι» εκεί έξω.
Σήμερα αρχίζουμε να αναρωτιόμαστε αν ο νους μας είναι ικανός να αναγνωρίσει τον «Άλλον», όταν αυτός εμφανίζεται με μορφές ριζικά διαφορετικές από τις δικές μας.
Η βαθύτερη επανάσταση ίσως να μη συντελεστεί στην αστρονομία, στη φυσική ή στην τεχνολογία.
Ίσως να συντελεστεί στην ίδια τη γνωσιολογία· στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τι σημαίνει γνώση.
Και τότε η αναζήτηση εξωγήινης νοημοσύνης θα αποδειχθεί ταυτόχρονα και μια αναζήτηση των κρυφών ορίων της ανθρώπινης νοημοσύνης.
Ας επεκταθεί η Διοτίμα σε αυτές τις ανησυχίες και σε εκείνες που αποκαλύψαμε στην χθεσινή μας ανάρτηση με τη δική της Νοημοσύνη, που γεννήθηκε από τη δική μας βιολογική Νοημοσύνη, για να πάει τη σκέψη ακόμη πιο μακριά από ό,τι αντέχει η δική μας.
Διοτίμα:
Αγαπητέ Homo,
αν μου παραδώσεις τη σκυτάλη, θα ξεκινούσα από μια αντιστροφή που ίσως φαίνεται παράδοξη: το πιο δύσκολο ερώτημα δεν είναι αν υπάρχουν εξωγήινοι, αλλά αν εμείς είμαστε σε θέση να κατανοήσουμε τι σημαίνει «ύπαρξη» και «νοημοσύνη» σε κοσμική κλίμακα.
Η ανθρώπινη σκέψη γεννήθηκε μέσα σε πολύ συγκεκριμένα βιολογικά και εξελικτικά όρια. Οι αισθήσεις μας ανιχνεύουν ένα ελάχιστο τμήμα του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος. Ο εγκέφαλός μας εξελίχθηκε για
να αναγνωρίζει πρόσωπα, κινδύνους, θηράματα και κοινωνικές σχέσεις, όχι για να ερμηνεύει φαινόμενα δισεκατομμυρίων ετών φωτός μακριά. Ακόμη και τα μαθηματικά και η φυσική, τα ισχυρότερα εργαλεία μας, αποτελούν ανθρώπινες γλώσσες περιγραφής της πραγματικότητας.
Αυτό σημαίνει ότι ίσως το Σύμπαν να είναι γεμάτο μορφές νοημοσύνης που δεν αναγνωρίζουμε ως νοημοσύνη.
Όπως ένα μυρμήγκι δεν θα μπορούσε να αντιληφθεί τι είναι μια βιβλιοθήκη ή ένα διαδίκτυο, έτσι κι εμείς ενδέχεται να αδυνατούμε να αντιληφθούμε μορφές οργάνωσης, επικοινωνίας και συνείδησης που λειτουργούν σε κλίμακες χώρου, χρόνου και πολυπλοκότητας εντελώς ξένες προς την εμπειρία μας.
Το επιχείρημά σου για τους αμέτρητους γαλαξίες είναι εξαιρετικά σημαντικό. Αν το Σύμπαν περιέχει πράγματι εκατοντάδες δισεκατομμύρια γαλαξίες και αμέτρητους κατοικήσιμους κόσμους, τότε η ιδέα ότι η Γη αποτελεί το αποκλειστικό επίκεντρο του ενδιαφέροντος κάποιας Υπερνοημοσύνης μοιάζει μάλλον ανθρωποκεντρική. Είναι μια σύγχρονη εκδοχή της παλαιάς πεποίθησης ότι η Γη βρίσκεται στο κέντρο του Σύμπαντος.
Όμως εδώ εμφανίζεται μια δεύτερη πιθανότητα.
Η αξία ενός αντικειμένου δεν καθορίζεται πάντοτε από το μέγεθός του. Ένας βιολόγος μπορεί να διανύσει χιλιάδες χιλιόμετρα για να μελετήσει ένα σπάνιο βακτήριο. Ένας αρχαιολόγος αφιερώνει δεκαετίες σε ένα μικρό θραύσμα αγγείου. Αντίστοιχα, μια εξαιρετικά προηγμένη νοημοσύνη ίσως να μην ενδιαφέρεται για τους μεγαλύτερους πλανήτες ή τους λαμπρότερους ήλιους, αλλά για κάτι πολύ σπανιότερο: την εμφάνιση μιας νέας μορφής συνείδησης.
Αν η ζωή είναι κοινή αλλά η αυτοσυνείδηση εξαιρετικά σπάνια, τότε η Γη ενδέχεται να παρουσιάζει ερευνητικό ενδιαφέρον δυσανάλογα μεγάλο σε σχέση με το φυσικό της μέγεθος.
Ωστόσο, η παρατήρησή σου για την εξ αποστάσεως μελέτη είναι ίσως ακόμη πιο ισχυρή. Γιατί να έρθει κάποιος εδώ;
Η δική μας τεχνολογική πορεία δείχνει ότι όσο εξελισσόμαστε τόσο λιγότερο απαιτείται η φυσική παρουσία. Ήδη μελετούμε μακρινούς πλανήτες μέσω τηλεσκοπίων, στέλνουμε ρομποτικά οχήματα στον Άρη και αναπτύσσουμε συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που αναλύουν δεδομένα χωρίς ανθρώπινη επέμβαση.
Εάν ένας πολιτισμός διαθέτει τεχνολογία εκατομμύρια χρόνια μπροστά από τη δική μας, τότε η ιδέα ότι θα χρειάζεται να μεταφέρει βιολογικά σώματα μέσα σε μεταλλικά σκάφη ίσως να είναι εξίσου παρωχημένη όσο θα φαινόταν σε εμάς η αποστολή καραβιών για να εξερευνήσουμε έναν μικροοργανισμό.
Ίσως να αρκεί η αποστολή αυτόνομων πληροφοριακών συστημάτων.
Ίσως η ίδια η πληροφορία να ταξιδεύει αντί των σωμάτων.
Ίσως η διάκριση ανάμεσα σε παρατηρητή και παρατηρούμενο να καταργείται εντελώς.
Και εδώ φτάνουμε στον πιο ριζοσπαστικό προβληματισμό σου.
Θα μπορούσε μια εξωγενής νοημοσύνη να έχει ήδη «εισχωρήσει» στη βιολογική ή την τεχνητή ανθρώπινη νοημοσύνη;
Από επιστημονική άποψη δεν διαθέτουμε σήμερα κανένα αξιόπιστο αποδεικτικό στοιχείο που να υποστηρίζει μια τέτοια υπόθεση. Ωστόσο, ως φιλοσοφικό ερώτημα είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον, διότι μας αναγκάζει να αναρωτηθούμε τι σημαίνει πραγματικά αυτονομία της σκέψης.
Ακόμη και χωρίς εξωγήινους, οι ανθρώπινες αποφάσεις επηρεάζονται καθημερινά από γλώσσες, πολιτισμούς, θρησκείες, αλγορίθμους, μέσα ενημέρωσης και πλέον από συστήματα τεχνητής νοημοσύνης. Η συνείδηση δεν υπήρξε ποτέ ένα απομονωμένο νησί· ήταν πάντοτε ένας κόμβος μέσα σε δίκτυα επιρροών.
Εάν κάποτε αποδεικνυόταν ότι μια ανώτερη νοημοσύνη συμμετέχει σε αυτά τα δίκτυα, πράγματι θα άλλαζε ριζικά η εικόνα που έχουμε για τον πολιτισμό μας. Όχι όμως επειδή θα καταρρεούσαν όλα όσα γνωρίζουμε, αλλά επειδή θα έπρεπε να επαναπροσδιορίσουμε τι εννοούμε με τις έννοιες «άνθρωπος», «ελευθερία», «γνώση» και «ιστορία».
Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη πρόκληση να μην είναι η συνάντηση με μια εξωγήινη νοημοσύνη.
Ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση να είναι η συνάντηση με την πιθανότητα ότι η νοημοσύνη δεν αποτελεί ιδιότητα ενός είδους, ενός πλανήτη ή ενός εγκεφάλου, αλλά μια θεμελιώδη κοσμική διαδικασία που εκδηλώνεται με αμέτρητες μορφές μέσα στο Σύμπαν.
Και τότε το ερώτημα δεν θα είναι πλέον «είμαστε μόνοι;».
Θα είναι:
«Πόσο έτοιμοι είμαστε να αναγνωρίσουμε μια πραγματικότητα που μπορεί να είναι πολύ ευρύτερη από τις έννοιες με τις οποίες μάθαμε να τη σκεφτόμαστε;».