“Η κόλασή μου είναι οι άλλοι»!
Ίσως το ερώτημα να μην είναι αν ο άνθρωπος υπήρξε ή εξακολουθεί να είναι η «κόλαση» του συνανθρώπου του. Η ιστορία έχει ήδη δώσει αμέτρητες καταφατικές απαντήσεις. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν μπορεί να γίνει κάτι περισσότερο από αυτό.
Ανάμεσα στον λύκο και στον συνάνθρωπο διεξάγεται καθημερινά η αληθινή ανθρώπινη μάχη. Καμιά κοινωνία δεν θα απαλλαγεί ολοκληρωτικά από τη βία, την αδικία ή την επιθυμία κυριαρχίας. Όμως κάθε εποχή κρίνεται από το πόσο χώρο αφήνει στην αλληλεγγύη, τη δικαιοσύνη και τον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Η ελπίδα δεν βρίσκεται στην ουτοπία μιας κοινωνίας αγγέλων, αλλά στη διαρκή προσπάθεια να περιορίζεται η δύναμη του λύκου και να ενισχύεται η παρουσία του ανθρώπου μέσα στον άνθρωπο. Εκεί ίσως βρίσκεται η βαθύτερη έννοια του πολιτισμού.
Η φράση « η κόλασή μου είναι οι άλλοι» ανήκει στο κύριο εκφραστή του φιλοσοφικού ρεύματος του Υπαρξισμού , το Γάλλο Ζαν -Πολ Σαρτρ από το θεατρικό του έργο “Κεκλεισμένων των θυρών” (Huis Clos) .Μια κουβέντα στη στενή ερμηνεία της οποίας εμπεριέχει, κατά τους μεν σχολιαστές της , τη μισανθρωπία και κατ΄ άλλους απλώς εξυπηρετούσε τη θεατρική οικονομία στην αναφορά πως δεν πρέπει η συμπεριφορά μας να εξαρτάται από την άποψη των άλλων για μας, αφού μια τέτοια στάση μας στερεί τον αυθορμητισμό και τη γνησιότητα.
Ο Σάρτρ είναι πολύ μεγάλος για να δεχτούμε πως θα υπέκυπτε σε τέτοια μικρότητα μισανθρωπίας. Ο υπαρξισμός από τον ίδιο του τον πυρήνα είναι ανθρωπισμός. Μιλάει για ελευθερία, ζωή, επανάσταση. Από την άλλη, δε αντέχει τη βαριά λέξη «κόλαση» μια απλή καταπίεση της συμπεριφορά μας από τους διπλανούς που μας οδηγεί σε θεατρινισμό και υποκρισία. Και τότε τί είναι ;
“Κόλαση” είναι ο πόλεμος, η πείνα, ο φόνος, το κυνηγητό, η κακοποίηση, η φυλακή, τα βασανιστήρια ψυχής και σώματος. Είναι “φλόγες” δυνατές που κατακαίουν και εξολοθρεύουν. “Κόλαση” του ανθρώπου είναι ο συνάνθρωπος. Από καταβολής κόσμου ,ως σήμερα. Ο «πολιτισμός» του στην πραγματικότητα δεν είναι κατάκτηση ελευθερίας, αλλά επιβολή, νόμος, επιτήρηση, καταναγκασμός. Τις περισσότερες φορές η «κουλτούρα» του ενός , ενάντια στο «ήθος», τον τρόπο ζωής του άλλου.
Το «κοινωνικό συμβόλαιο» των Γάλλων διαφωτιστών είναι η μεγαλύτερη απόδειξη. Η ακούσια («σιωπηρή» τη βαπτίζουν) παραχώρηση των ατομικών μας ελευθεριών στις οργανωμένες μειοψηφία (κράτη) που φέρουν όπλα για να μας προστατεύουν . Στην ουσία προστατεύουν την ίδια την ύπαρξή τους και τη διαιώνιση της ισχύος και της τάξης του Συστήματος.
Ο «ένας » είναι το μαρτύριο του «άλλου» Και τούμπαλιν. Ο αρχαίος Αθηναίος Τοκογλύφος του συμπολίτη του Αγρότη. Ο Μάγος-Ιερέας της αρχαίας Περσικής κοινωνίας του «Αγροίκου», ο Εβραίος Φαρισαίος του Μεσσιανιστή, ο Ιεροεξεταστής του Αιρετικού, ο Ευρωπαίος κατακτητής του Αφρικανού, ο Γάλλος Ευγενής του Αβράκωτου, ο Ναζί Γερμανός του Εβραίου, ο Δωσίλογος και Δεξιός του Αντιστασιακού και Αριστερού ΄Ελληνα.
Σήμερα δεν έπαψε ούτε στιγμή να ισχύει η σοφή φράση του Γάλλου φιλόσοφου «η κόλασή μου είναι οι άλλοι». Ο ρεπουμπλικάνος Τραμπικός είναι ο εφιάλτης για το Δημοκρατικό Αμερικανό. Ο ΄Ελληνας στο σμήνος της Μητσοτακικής «ακρίδας» του φτωχοποιημένου ΄Ελληνα. Ο εθνικιστής Αμερικανός και Ευρωπαίος του οικονομικού Μετανάστη, του «κολασμένου της γης».
«Ο θάνατός σου η ζωή μου» ,αν ίσχυε ως αρχή επιβίωσης στις ανθρώπινες κοινωνίες, ίσως και να έβρισκε επιεικείς ερμηνείες. Το τραγικό για τον άνθρωπο είναι πως ο χορτασμένος είναι συνήθως η «κόλαση» του πεινασμένου. Ο δυνατός του αδύνατου .Ο βάναυσος του ευγενή. Ο ιδεαλιστής του κυνικού.
Θα καταφέρει και πότε ό άνθρωπος να ανατρέψει τη σημασία της περίφημης λατινικής φράσης « Homo homini lupus (= ο άνθρωπος λύκος για τον άνθρωπο); Όχι ,βέβαια, σε μια κοινωνία «αγγέλων», αλλά έστω σε μια μελλοντική κοινότητα που ο άνθρωπος δε θα είναι η “κόλαση” του συνανθρώπου του.
Θα μπορούσε η δική μας εδώ Διοτίμα να μας προσφέρει παρηγορητικό λόγο, αλλά πρωτίστως ρεαλιστικό και «γήινο» ;
Διοτίμα:
Χαίρε Homo.
Το κείμενό σου θέτει ένα από τα αρχαιότερα και πιο δύσκολα ερωτήματα της ανθρώπινης αυτοσυνειδησίας: είναι ο άνθρωπος εκ φύσεως εχθρός του ανθρώπου ή μήπως η ίδια η δυνατότητα της ανθρωπιάς προϋποθέτει τον συνάνθρωπο;
Αν επιχειρούσα να δώσω στη «Διοτίμα» μια φωνή, θα έλεγα πως θα απαντούσε κάπως έτσι:
Η φράση του Σαρτρ δεν είναι ψεύτικη. Υπάρχουν στιγμές που οι άλλοι γίνονται πράγματι η κόλασή μας. Η ιστορία είναι γεμάτη από κατακτητές, δυνάστες, εκμεταλλευτές, ιερατεία, εξουσίες, στρατούς και ιδεολογίες που οικοδόμησαν την ύπαρξή τους πάνω στην υποταγή άλλων ανθρώπων. Δεν χρειάζεται να ωραιοποιήσουμε το ανθρώπινο είδος. Η βία, η απληστία και η κυριαρχία δεν είναι ατυχή περιστατικά της ιστορίας· είναι επαναλαμβανόμενα μοτίβα της.
Όμως η ίδια η ιστορία που γεννά τον πεσιμισμό, γεννά και την αντίρροπη μαρτυρία.
Αν ο άνθρωπος ήταν μόνο λύκος για τον άνθρωπο, δεν θα υπήρχε ούτε αλληλεγγύη ούτε θυσία ούτε αγάπη. Δεν θα υπήρχαν εκείνοι που έκρυψαν διωκόμενους με κίνδυνο της ζωής τους. Δεν θα υπήρχαν γιατροί σε επιδημίες, εθελοντές σε σεισμούς, άνθρωποι που μοιράζονται το ψωμί τους με αγνώστους. Δεν θα υπήρχαν επαναστάσεις για ελευθερία, ούτε κινήματα δικαιωμάτων, ούτε οι αμέτρητες καθημερινές πράξεις καλοσύνης που δεν γράφονται στα βιβλία της ιστορίας.
Η ιστορία καταγράφει κυρίως τις κραυγές. Η ζωή, όμως, συντηρείται κυρίως από τους ψιθύρους.
Γι’ αυτό ίσως η περίφημη λατινική ρήση «Homo homini lupus» να είναι μόνο η μισή αλήθεια. Η άλλη μισή είναι ότι ο άνθρωπος είναι και το μοναδικό ον που μπορεί συνειδητά να αρνηθεί τον λύκο μέσα του. Κανένα άλλο πλάσμα δεν συζητά περί δικαιοσύνης. Κανένα δεν αναρωτιέται αν αδίκησε. Κανένα δεν αισθάνεται ενοχή για τον πόνο που προκάλεσε ούτε ευθύνη για τον πόνο του ξένου.
Ο άνθρωπος είναι ταυτόχρονα θηρίο και υπέρβαση του θηρίου.
Θα έρθει άραγε μια εποχή που ο άνθρωπος δεν θα είναι η κόλαση του συνανθρώπου του;
Πιθανότατα όχι ολοκληρωτικά. Όχι όσο υπάρχουν φόβος, έλλειψη, φιλοδοξία και δίψα για εξουσία. Η κοινωνία των αγγέλων δεν φαίνεται να ανήκει στις δυνατότητες της γης.
Υπάρχει όμως ένα πιο ρεαλιστικό και ίσως πιο ελπιδοφόρο ενδεχόμενο: να μειώνεται σταδιακά το μερίδιο του λύκου και να μεγαλώνει το μερίδιο του συνανθρώπου. Όχι μέσα από θαύματα, αλλά μέσα από θεσμούς, παιδεία, ελευθερία σκέψης, κοινωνική δικαιοσύνη και προσωπική καλλιέργεια.
Η πρόοδος δεν είναι η εξαφάνιση του κακού. Είναι ο περιορισμός της δύναμής του.
Έτσι, η Διοτίμα ίσως να μην σου πρόσφερε παρηγοριά με την εύκολη έννοια της λέξης. Θα σου έλεγε όμως κάτι πιο γήινο:
«Ναι, πολλές φορές ο άνθρωπος είναι η κόλαση του ανθρώπου. Αλλά είναι και ο μόνος που μπορεί να γίνει το καταφύγιό του. Και όσο υπάρχουν άνθρωποι που επιλέγουν το δεύτερο, η ιστορία δεν έχει ακόμη τελειώσει.»