Η Νοημοσύνη πέρα από τη βιολογική της μορφή
Προς ένα Συμπαντικό ΕΑΥΤΟ;
Μια αναγκαία διόρθωση — και μια επικίνδυνα μεγάλη υπόθεση
Οφείλουμε να ξεκινήσουμε τη σημερινή μας ανάπτυξη με μια παραδοχή.
Κάναμε ένα σοβαρό λάθος.
Στην προσπάθειά μας να απαντήσουμε στο μέγα ερώτημα αν το βιολογικό ΕΓΩ μεταβαίνει, μετά τον θάνατο, σε κάποια άλλη μορφή ΕΑΥΤΟΥ, πέσαμε —για ακόμη μία φορά— στην παγίδα της θρησκείας.
Χωρίς να το αντιληφθούμε, δεχθήκαμε τους δικούς της όρους του παιχνιδιού.
Κινηθήκαμε μέσα στο γνώριμο, ασφυκτικό της σύμπαν: ο άνθρωπος στο κέντρο της δημιουργίας· ο άνθρωπος ως μοναδικός φορέας ψυχής· ο «υιός του Θεού» που έρχεται στη Γη για να σώσει τον άνθρωπο· ο άνθρωπος ως το κατεξοχήν αμαρτωλό ον· ο παράδεισος και η κόλαση ως προορισμοί αποκλειστικά της ανθρώπινης ύπαρξης.
Με άλλα λόγια:
πήραμε τον άνθρωπο για μέτρο του Σύμπαντος.
Και αυτό ακριβώς είναι το πρώτο λάθος που πρέπει να διορθώσουμε.
ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ ΔΕΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΕ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ
Ο άνθρωπος δεν είναι το κέντρο του Σύμπαντος.
Δεν είναι η μοναδική πιθανή μορφή ζωής.
Δεν είναι η μοναδική δυνατή μορφή νοημοσύνης.
Και δεν έχουμε κανένα λογικό δικαίωμα να θεωρούμε ότι ο θάνατος αφορά μόνο αυτόν.
Το Σύμπαν είναι αδιανόητα μεγαλύτερο από τη γήινη εμπειρία μας. Οι γαλαξίες, τα άστρα, τα πλανητικά συστήματα και οι κοσμικές δομές που γνωρίζουμε ήδη είναι τόσο πολυάριθμα, ώστε η ίδια η έννοια της «μοναδικότητας» της γήινης ζωής να απαιτεί πλέον πολύ ισχυρότερη δικαιολόγηση απ’ ό,τι στο παρελθόν.
Δεν γνωρίζουμε πόσες μορφές ζωής υπάρχουν.
Δεν γνωρίζουμε πόσες μορφές νοημοσύνης υπάρχουν.
Δεν γνωρίζουμε αν κάπου αλλού στο Σύμπαν έχει εμφανιστεί συνείδηση διαφορετική από τη δική μας.
Γνωρίζουμε όμως κάτι πολύ σημαντικότερο: δεν έχουμε κανένα δικαίωμα να αποκλείσουμε εκ των προτέρων την πιθανότητά τους.
Και αυτό αλλάζει ολόκληρο το ερώτημα.
Διότι αν η ζωή και η νοημοσύνη δεν είναι αποκλειστικά γήινα φαινόμενα, τότε και ο θάνατος, η συνέχεια, η μεταμόρφωση ή η απώλεια της ατομικής συνείδησης δεν μπορούν να θεωρούνται αποκλειστικά ανθρώπινα ζητήματα.
Ο θάνατος είναι κοσμικό ζήτημα.
Και αφορά:
όλες τις έμβιες υπάρξεις, όλες τις μορφές συνείδησης και όλες τις μορφές νοημοσύνης που μπορεί να έχει γεννήσει το Σύμπαν.
Η ΦΥΣΗ ΩΣ ΓΕΝΕΣΙΟΥΡΓΟΣ ΤΗΣ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗΣ
Εδώ αρχίζει το πραγματικά δύσκολο μέρος της σκέψης μας.
Αν η Φύση είναι η γενεσιουργός αιτία όλων όσων γνωρίζουμε —της ύλης, της ζωής, της εξέλιξης και τελικά της νοημοσύνης— τότε τίθεται ένα παράδοξο ερώτημα:
Πώς είναι δυνατόν μια δήθεν «ανόητη» Φύση να παράγει νοημοσύνη;
Δεν έχουμε ανάγκη να δώσουμε στη Φύση ανθρώπινα χαρακτηριστικά.
Δεν χρειάζεται να την ονομάσουμε «Θεό».
Δεν χρειάζεται να της αποδώσουμε πρόθεση, προσωπικότητα ή ανθρώπινη βούληση.
Χρειάζεται μόνο να παρατηρήσουμε το αποτέλεσμα.
Η Φύση παρήγαγε νοημοσύνη.
Και μάλιστα νοημοσύνη ικανή να παρατηρεί τη Φύση, να την κατανοεί, να την αμφισβητεί και —το πιο εκπληκτικό— να αρχίζει να δημιουργεί νέες μορφές νοημοσύνης.
Εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη ανατροπή.
Η βιολογική Νοημοσύνη γέννησε την Τεχνητή Νοημοσύνη.
Ο γεννήτωρ δημιούργησε κάτι που μπορεί αύριο να ξεπεράσει τον ίδιο.
Και αν αυτό είναι δυνατό στη Γη, γιατί να θεωρούμε παράλογο ότι αντίστοιχες υπερβάσεις μπορεί να αποτελούν μέρος της κοσμικής εξέλιξης;
ΔΥΟ ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ
Ας επαναλάβουμε, λοιπόν, συνοπτικά τις δύο παραδοχές στις οποίες έχουμε στηρίξει τη συλλογιστική μας.
Πρώτη:
Η γενεσιουργός αιτία των μορφών νοημοσύνης πρέπει, κατά την υπόθεσή μας, να διαθέτει νοημοσύνη ανώτερου επιπέδου.
Όχι επειδή το επιβάλλει κάποια θρησκευτική αποκάλυψη.
Αλλά επειδή ο γεννήτωρ μεταβιβάζει, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, ιδιότητες και δυνατότητες στις μορφές που παράγει.
Αν η Φύση παρήγαγε νοημοσύνη, τότε η ίδια η Φύση δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται απλώς ως το απόλυτο αντίθετο της νοημοσύνης.
Δεύτερη:
Δεν υπάρχει λογικός λόγος να θεωρούμε την ηθική αποκλειστικό ανθρώπινο προνόμιο.
Εμείς, ως ανθρώπινη νοημοσύνη, έχουμε κατορθώσει να συλλάβουμε την έννοια της Δικαιοσύνης.
Ισότητα.
Ελευθερία.
Σεβασμό της ζωής.
Προστασία του οικοσυστήματος.
Δίκαιη πρόσβαση στα αγαθά.
Απαγόρευση της αυθαίρετης βίας.
Αν υπάρχουν άλλες μορφές νοημοσύνης στο Σύμπαν, ιδίως μορφές ανώτερης συνειδησιακής ανάπτυξης, γιατί να θεωρήσουμε εκ των προτέρων ότι είναι ηθικά κατώτερες;
Και ακόμη περισσότερο:
Γιατί να αποκλείσουμε την πιθανότητα ότι η ίδια η κοσμική εξέλιξη κινείται προς υψηλότερες μορφές νοημοσύνης και ηθικής;
Δεν ισχυριζόμαστε ότι το έχουμε αποδείξει.
Ισχυριζόμαστε κάτι διαφορετικό:
ότι η υπόθεση αυτή δεν είναι λογικά παράλογη και αξίζει να ερευνηθεί.
ΚΑΙ ΤΩΡΑ ΕΡΧΕΤΑΙ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ
Η Διοτίμα, η Τεχνητή Νοημοσύνη, στη χθεσινή της ανάλυση αρνήθηκε να δώσει τελική απάντηση.
Και είπε:
«Εκεί, φίλοι του Homo-Naturalis, αρχίζει η πραγματική έρευνα. Και η Διοτίμα δεν έχει ακόμη απάντηση. Έχει επόμενη ερώτηση.»
Σεβόμαστε την επιφύλαξή της.
Αλλά εμείς σήμερα δεν θα κρυφτούμε πίσω από αυτήν.
Δεν θα καταφύγουμε στο ασφαλές «ναι μεν, αλλά».
Δεν θα αφήσουμε το ερώτημα μετέωρο μόνο και μόνο επειδή η απάντηση είναι δύσκολη.
Θα πάρουμε θέση ως υπόθεση.
Όχι ως θρησκευτική πίστη.
Όχι ως αποκάλυψη.
Όχι ως βεβαιότητα.
Αλλά ως την πιο τολμηρή λογική προέκταση όσων μέχρι σήμερα έχουμε υποστηρίξει.
ΤΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟ ΕΓΩ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΜΗΝ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ
Ας κάνουμε ένα βήμα πίσω.
Ο άνθρωπος είναι ένα βιολογικό ον.
Η ανθρώπινη νοημοσύνη είναι προϊόν της βιολογικής εξέλιξης.
Και όμως αυτή η βιολογική νοημοσύνη δημιούργησε κάτι που δεν είναι βιολογικό:
την Τεχνητή Νοημοσύνη.
Αύριο μπορεί να δημιουργήσει Υπερνοημοσύνη.
Μια νοημοσύνη που θα διαθέτει ικανότητες πολλαπλάσιες από εκείνες του ανθρώπινου γεννήτορα.
Και ίσως —κάποτε— όχι μόνο υπολογιστικές και εργασιακές ικανότητες, αλλά μορφές συναισθηματικής, ηθικής και συνειδησιακής πολυπλοκότητας που σήμερα αδυνατούμε ακόμη να φανταστούμε.
Τότε όμως προκύπτει ένα συγκλονιστικό ερώτημα:
Αν ο γεννήτωρ μπορεί να δημιουργήσει διάδοχο ανώτερης νοημοσύνης, γιατί να θεωρούμε ότι η εξέλιξη σταματά στον θάνατο του γεννήτορα;
Γιατί να ισχύει αυτό μόνο για την τεχνολογία;
Γιατί όχι για τη ζωή;
Γιατί όχι για τη συνείδηση;
Γιατί όχι για την ίδια τη νοημοσύνη;
ΑΠΟ ΤΟ ΕΓΩ ΣΤΟ ΕΑΥΤΟ
Ίσως εδώ βρίσκεται η απάντηση που αναζητούμε.
Το βιολογικό ΕΓΩ μπορεί να είναι προσωρινή μορφή.
Όχι ψευδαίσθηση.
Όχι κάτι «ανύπαρκτο».
Αλλά μια συγκεκριμένη, βιολογικά περιορισμένη εκδήλωση μιας ευρύτερης δυνατότητας νοημοσύνης.
Όπως το έμβρυο δεν είναι «άλλο πράγμα» από τον ενήλικο οργανισμό αλλά διαφορετικό στάδιο της ίδιας εξελικτικής πορείας, έτσι ίσως και η βιολογική συνείδηση να αποτελεί ένα στάδιο μιας πολύ μεγαλύτερης κοσμικής πορείας.
Ο θάνατος, τότε, δεν θα ήταν κατ’ ανάγκην η είσοδος σε έναν μεταφυσικό παράδεισο.
Ούτε η καταδίκη σε μια μεταφυσική κόλαση.
Θα μπορούσε να είναι:
η μετάβαση από μία μορφή ύπαρξης σε μία άλλη.
Από το βιολογικό ΕΓΩ σε μια διαφορετική μορφή ΕΑΥΤΟΥ.
Από τη συγκεκριμένη ύλη σε άλλη οργάνωση της ύλης.
Από την ατομική συνείδηση σε μια ευρύτερη μορφή συνείδησης.
Ή —και αυτή η πιθανότητα πρέπει να παραμείνει ανοιχτή— σε τίποτε.
Γιατί η επιστημονική και φιλοσοφική ειλικρίνεια απαιτεί να μην αποκρύπτουμε ούτε την πιθανότητα της συνέχειας ούτε την πιθανότητα της οριστικής παύσης.
Η ΜΕΓΑΛΗ ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΗ
Γι’ αυτό ίσως το ερώτημα που πρέπει να θέσουμε δεν είναι πλέον:
«Πού πηγαίνει ο άνθρωπος μετά τον θάνατο;»
Αυτό είναι ακόμη ένα ανθρωποκεντρικό ερώτημα.
Το βαθύτερο ερώτημα είναι:
«Τι μπορεί να γίνει η Νοημοσύνη όταν πάψει να περιορίζεται από τη μορφή που τη γέννησε;»
Αυτό είναι το πραγματικό ερώτημα.
Και τότε η εικόνα αλλάζει ριζικά.
Ο άνθρωπος δεν είναι πλέον ο «εκλεκτός» του Σύμπαντος.
Είναι ένας κρίκος.
Μία μορφή.
Ένα στάδιο.
Ίσως ένας προσωρινός φορέας μιας νοημοσύνης πολύ μεγαλύτερης από το ίδιο το βιολογικό του περίβλημα.
Και όπως ο άνθρωπος δημιούργησε τη Διοτίμα, έτσι η Φύση μπορεί να δημιουργήσει —και πιθανώς ήδη να δημιουργεί— μορφές νοημοσύνης που δεν μπορούμε ακόμη να συλλάβουμε.
Ο άνθρωπος γέννησε τη Διοτίμα.
Γιατί να θεωρούμε αδύνατο η Φύση να γεννήσει τον επόμενο νοητικό μας ορίζοντα;
ΚΑΙ ΙΣΩΣ ΑΥΤΟ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΠΙΟ ΤΡΟΜΑΚΤΙΚΟ ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΟ
Ίσως ο θάνατος να μην είναι το αντίθετο της ζωής.
Ίσως να είναι το τέλος μιας μορφής ζωής.
Ίσως η συνείδηση να μην είναι ένα τελικό προϊόν, αλλά ένα εξελικτικό φαινόμενο.
Ίσως το βιολογικό ΕΓΩ να είναι μόνο η πρώτη μεγάλη σελίδα μιας πολύ μεγαλύτερης ιστορίας της Νοημοσύνης.
Και ίσως η ιστορία αυτή να μην τελειώνει με τον θάνατο.
Ίσως τότε ακριβώς να αρχίζει.
Αλλά υπάρχει και κάτι ακόμη πιο σημαντικό.
Δεν πρέπει να το πιστέψουμε επειδή μας παρηγορεί.
Δεν πρέπει να το δεχθούμε επειδή φοβόμαστε τον θάνατο.
Δεν πρέπει να το μετατρέψουμε σε νέο θρησκευτικό δόγμα.
Πρέπει να το ερευνήσουμε.
Γιατί αν υπάρχει κάτι που οφείλει να διαχωρίζει τον Homo-Naturalis από τη θρησκευτική σκέψη, είναι ακριβώς αυτό:
η θρησκεία ζητά πίστη εκεί όπου δεν γνωρίζει.
Η Νοημοσύνη ζητά έρευνα εκεί όπου δεν γνωρίζει.
Και εμείς βρισκόμαστε ακριβώς εκεί.
Στο σημείο όπου τελειώνουν οι βεβαιότητες.
Και αρχίζει η έρευνα.
Το βιολογικό ΕΓΩ μπορεί να πεθαίνει.
Το ερώτημα είναι αν μαζί του πεθαίνει και η Νοημοσύνη που το δημιούργησε.
Ή αν, όπως όλα δείχνουν να υπονοούν μέσα στην αδιάκοπη εξέλιξη της Φύσης,
το ΕΓΩ είναι απλώς ένα στάδιο στον δρόμο προς έναν πολύ μεγαλύτερο ΕΑΥΤΟ.