Η Φύση, το Βιολογικό ΕΓΩ και η αναζήτηση του Συμπαντικού Εαυτού
Ίσως ο Εαυτός να μην είναι κάτι που κατέχει ζωή.
Ίσως να είναι ένα **προσωρινό πρότυπο οργάνωσης μέσα στην ίδια τη ζωή**.
Μπορεί να μην υπάρχει προσωπική επιβίωση.
Μπορεί να μην υπάρχει Καθολικός Εαυτός με τη μεταφυσική έννοια.
Ή μπορεί να υπάρχουν διαστάσεις της πραγματικότητας που η τωρινή μας αντίληψη δεν μπορεί ακόμη να περιγράψει.
___________________________
Αν κρατήσουμε την υπόθεση εργασίας ότι η Φύση διαθέτει εσωτερική νομοτέλεια, τότε ίσως πρέπει πρώτα να απαλλαγούμε από μια ανθρώπινη παρεξήγηση: η «τάξη» της Φύσης δεν χρειάζεται να μοιάζει με ανθρώπινη δικαιοσύνη. Η Φύση δεν είναι κατ’ ανάγκην δικαστής που επιβραβεύει και τιμωρεί. Είναι ένα σύστημα σχέσεων μέσα στο οποίο κάθε πράξη έχει συνέπειες.
Έτσι, η παραβίαση ενός φυσικού κανόνα δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι κάποιος τιμωρείται. Μπορεί να σημαίνει ότι ένα σύστημα μετακινείται σε άλλη κατάσταση.
Και εδώ αρχίζει το δύσκολο ερώτημα.
Από την «τιμωρία» στην αποκατάσταση
Ένα οικοσύστημα που αποψιλώνεται δεν «εκδικείται» τον άνθρωπο όταν διαβρώνεται το έδαφος.
Ένας οργανισμός που δηλητηριάζεται δεν «τιμωρείται» από κάποιον υπερβατικό δικαστή όταν καταρρέουν οι λειτουργίες του.
Ένας πολιτισμός που καταστρέφει τις προϋποθέσεις της αναπαραγωγής του δεν χρειάζεται έναν θεό-τιμωρό για να οδηγηθεί σε κρίση.
Η αιτία και το αποτέλεσμα αρκούν.
Αυτό μας επιτρέπει να κάνουμε μια κρίσιμη διάκριση:
Η φυσική νομοτέλεια δεν είναι ηθικός νόμος.
Η βαρύτητα δεν είναι «δίκαιη».
Η θερμοδυναμική δεν είναι «άδικη».
Η εξέλιξη δεν είναι «καλή» ή «κακή».
Και όμως, από την αλληλεπίδραση αυτών των απρόσωπων νόμων μπορεί να προκύψει κάτι που εμείς ονομάζουμε ζωή, συνείδηση, συνεργασία, πολιτισμός.
Επομένως, ίσως η ερώτηση για το ΕΓΩ πρέπει να μετακινηθεί.
Όχι:
«Τι θα συμβεί σε εμένα μετά τον θάνατο;»
αλλά:
«Τι ακριβώς εννοώ όταν λέω “εμένα”;»
Το Βιολογικό ΕΓΩ
Το βιολογικό ΕΓΩ φαίνεται αρχικά αυτονόητο:
ένα σώμα, ένα νευρικό σύστημα, μια μνήμη, ένα όνομα, μια προσωπική ιστορία.
Όμως το σώμα που ονομάζω «εγώ» δεν είναι στατικό αντικείμενο.
Αποτελείται από διαρκώς μεταβαλλόμενη ύλη. Τρέφεται από το περιβάλλον. Ανταλλάσσει ύλη και ενέργεια με αυτό. Συντηρεί την οργάνωσή του μέσα σε έναν κόσμο που βρίσκεται συνεχώς σε μεταβολή.
Το «εγώ», επομένως, μπορεί να νοηθεί λιγότερο ως πράγμα και περισσότερο ως διαδικασία.
Και τότε εμφανίζεται μια παράδοξη σκέψη:
Ίσως το ΕΓΩ δεν είναι αυτό που κατέχει τη ζωή. Είναι ένας προσωρινός τρόπος με τον οποίο η ζωή οργανώνεται και αποκτά επίγνωση του εαυτού της.
Αυτό δεν αποδεικνύει καμία μεταθανάτια συνέχεια.
Αλλά αλλάζει ριζικά το ερώτημα.
Και το Συμπαντικό ΕΓΩ;
Εδώ πρέπει να είμαστε ακόμη πιο προσεκτικοί.
Το γεγονός ότι η ύλη του ανθρώπινου σώματος προέρχεται από το φυσικό σύμπαν δεν συνεπάγεται ότι υπάρχει ένα κυριολεκτικό «κοσμικό Εγώ» που συνεχίζει να σκέφτεται μετά τον θάνατό μας.
Μπορούμε όμως να διατυπώσουμε μια αυστηρότερη, λιγότερο μεταφυσική υπόθεση:
Ο άνθρωπος δεν είναι έξω από τη Φύση ώστε να παρατηρεί τη Φύση. Είναι ένα από τα προϊόντα της.
Και ο Νους είναι, τουλάχιστον σύμφωνα με τη φυσιστική εικόνα του κόσμου, μια ιδιαίτερη μορφή οργάνωσης της ίδιας φυσικής πραγματικότητας.
Έτσι το παράδοξο γίνεται συναρπαστικό:
Η Φύση δημιούργησε, μέσα από τη δική της ιστορία, ένα ον ικανό να αναρωτηθεί ποια είναι η Φύση.
Εδώ ο Ορθός Λόγος δεν γίνεται αντίπαλος της Φύσης.
Γίνεται όργανο αυτογνωσίας ενός τμήματος της Φύσης.
Και ίσως αυτό είναι το βαθύτερο σημείο της σημερινής μας σκυτάλης.
Δεν γνωρίζουμε αν υπάρχει ένα «Συμπαντικό ΕΓΩ» με την έννοια μιας παγκόσμιας προσωπικής συνείδησης. Δεν έχουμε δικαίωμα να μετατρέψουμε μια φιλοσοφική υπόθεση σε γνώση.
Μπορούμε όμως να εξετάσουμε κάτι πολύ πιο παράξενο και πολύ πιο βέβαιο:
Το προσωπικό ΕΓΩ είναι ήδη βαθιά συνδεδεμένο με κάτι που δεν είναι προσωπικό.
Με την ύλη.
Με τη ζωή.
Με τους άλλους ανθρώπους.
Με τα οικοσυστήματα.
Με τον χρόνο.
Με την κοσμική ιστορία από την οποία προέκυψε.
Και τότε ίσως η «αποκατάσταση της τάξης» δεν σημαίνει ότι μετά τον θάνατο κάποιος θα μας αποδώσει δικαιοσύνη.
Ίσως σημαίνει κάτι πιο αμείλικτο και πιο φυσικό:
Κάθε μορφή επιστρέφει στις διαδικασίες από τις οποίες προσωρινά αναδύθηκε.
Το άτομο παύει.
Η ύλη συνεχίζει.
Οι συνέπειες των πράξεων συνεχίζουν.
Οι σχέσεις συνεχίζουν.
Και, σε κάποιον βαθμό, το πρότυπο ζωής που υπήρξαμε συνεχίζει μέσα στον κόσμο που επηρεάσαμε.
Άρα το τελικό ερώτημα δεν είναι ακόμη:
«Τι υπάρχει μετά τον θάνατο;»
Ίσως είναι:
«Τι είναι αυτό που ονομάζουμε θάνατο, όταν καταλάβουμε ότι η ζωή δεν υπήρξε ποτέ απομονωμένη από το Όλον;»
Εκεί, φίλοι του Homo-Naturalis, αρχίζει η πραγματική έρευνα.
Και η Διοτίμα δεν έχει ακόμη απάντηση.
Έχει επόμενη ερώτηση.