Η Αιτιακή Αθανασία του Ανθρώπου
Ο άνθρωπος πεθαίνει.
Η πληροφορία που δημιούργησε, όμως, δεν είναι τόσο εύκολο να πεθάνει μαζί του.
Αυτή ήταν η σκέψη από την οποία ξεκινήσαμε.
Και ίσως χρειάζεται τώρα να την οδηγήσουμε μέχρι το πιο βαθύ της σημείο.
Ο άνθρωπος ως πληροφοριακό γεγονός
Όταν γεννιέται ένας άνθρωπος, δεν εμφανίζεται απλώς ένα νέο βιολογικό σώμα. Εμφανίζεται ένα νέο σύστημα που μπορεί να αντιλαμβάνεται, να θυμάται, να επιλέγει, να δρα και να μεταβάλλει τον κόσμο γύρω του.
Κάθε πράξη του αφήνει συνέπειες.
Μια λέξη δημιουργεί ένα ηχητικό κύμα.
Μια γραφή αφήνει ένα υλικό αποτύπωμα.
Μια εικόνα μεταφέρει πληροφορία.
Μια απόφαση αλλάζει την πορεία γεγονότων.
Μια ιδέα αλλάζει έναν άλλο άνθρωπο.
Και εκείνος ο άλλος άνθρωπος, με τη σειρά του, μπορεί να αλλάξει έναν τρίτο.
Έτσι δημιουργείται μια αλυσίδα:
άνθρωπος → πληροφορία → επίδραση → νέα πράξη → νέα πληροφορία → νέα επίδραση.
Το σώμα μπορεί να σταματήσει.
Η αλυσίδα, όμως, μπορεί να συνεχιστεί.
Τι σημαίνει λοιπόν «η πληροφορία δεν πεθαίνει»;
Δεν σημαίνει ότι υπάρχει κάπου στο Σύμπαν ένα μεταφυσικό αρχείο στο οποίο διατηρείται αυτούσια κάθε σκέψη που κάναμε.
Αυτό δεν μπορούμε να το ισχυριστούμε επιστημονικά.
Σημαίνει κάτι πιο συγκεκριμένο:
η ύπαρξή μας αλλάζει τη φυσική κατάσταση του κόσμου και την ιστορία των γεγονότων που ακολουθούν.
Αν ένας άνθρωπος δεν είχε υπάρξει, ο κόσμος σήμερα θα ήταν — έστω και ελάχιστα — διαφορετικός.
Αν είχε πει μια διαφορετική λέξη, είχε κάνει μια διαφορετική επιλογή ή είχε γράψει ένα διαφορετικό βιβλίο, η ακολουθία των γεγονότων θα είχε πάρει άλλη πορεία.
Αυτό είναι το πραγματικό ίχνος μας.
Όχι ένα φάντασμα που επιβιώνει.
Αλλά μια αιτιακή διαφορά.
Η αιτιακή αθανασία
Εδώ μπορούμε να εισαγάγουμε έναν όρο:
αιτιακή αθανασία.
Δεν είναι η αθανασία του προσώπου.
Δεν σημαίνει ότι το «εγώ» συνεχίζει να βιώνει.
Σημαίνει ότι, από τη στιγμή που υπάρξαμε και δράσαμε, ο κόσμος δεν μπορεί πλέον να επιστρέψει στην ακριβώς ίδια κατάσταση που θα είχε αν δεν είχαμε υπάρξει.
Ένας δάσκαλος πεθαίνει.
Ο μαθητής του όμως συνεχίζει.
Ο μαθητής μεταδίδει μια ιδέα.
Η ιδέα επηρεάζει μια απόφαση.
Η απόφαση δημιουργεί ένα έργο.
Το έργο επηρεάζει άλλους ανθρώπους.
Πολλά χρόνια αργότερα κανείς μπορεί να μη θυμάται το όνομα του πρώτου ανθρώπου.
Η επίδρασή του, όμως, μπορεί να βρίσκεται ακόμη μέσα στην αλυσίδα.
Αυτή είναι μια μορφή αθανασίας πολύ διαφορετική από εκείνη που συνήθως φανταζόμαστε.
Δεν είναι αθανασία του “ποιος ήμουν”.
Είναι αθανασία του “τι προκάλεσα”.
Και τι γίνεται με τον εγκέφαλο;
Εδώ τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο ενδιαφέροντα.
Ο εγκέφαλος είναι ένα φυσικό σύστημα που αποθηκεύει και επεξεργάζεται πληροφορία. Οι μνήμες μας δεν είναι αφηρημένες οντότητες ανεξάρτητες από την ύλη. Συνδέονται με φυσικές καταστάσεις του εγκεφάλου και του νευρικού συστήματος.
Όταν ο εγκέφαλος παύει να λειτουργεί, η οργανωμένη δομή που υποστήριζε τη μνήμη και τη συνείδηση καταρρέει.
Εδώ πρέπει να είμαστε προσεκτικοί.
Το ότι η πληροφορία είναι φυσική δεν σημαίνει ότι η προσωπική μας συνείδηση συνεχίζει να υπάρχει κάπου αλλού.
Δεν έχουμε επιστημονική απόδειξη ότι μετά τον θάνατο εξακολουθεί να υπάρχει ένα υποκείμενο που λέει:
«Εγώ εξακολουθώ να βιώνω».
Αυτό είναι διαφορετικό ερώτημα.
Πληροφορία δεν σημαίνει συνείδηση
Αυτή ίσως είναι η σημαντικότερη διάκριση ολόκληρης της συζήτησης.
Ένα βιβλίο περιέχει πληροφορία.
Δεν «διαβάζει» το βιβλίο.
Ένας σκληρός δίσκος περιέχει πληροφορία.
Δεν γνωρίζει ότι την περιέχει.
Ένα ανθρώπινο σώμα περιέχει και επεξεργάζεται τεράστιες ποσότητες πληροφορίας.
Αλλά η συνείδηση δεν είναι απλώς η ύπαρξη δεδομένων.
Είναι ένα πολύ ιδιαίτερο φαινόμενο που συνδέεται με τη δυναμική λειτουργία ενός ζωντανού εγκεφάλου.
Επομένως:
η πληροφορία μπορεί να συνεχίζει να υπάρχει χωρίς να συνεχίζει να υπάρχει το πρόσωπο που τη βίωσε.
Και αυτή η διάκριση προστατεύει την ιδέα μας από ένα συνηθισμένο λάθος:
να μετατρέψουμε τη φυσική της πληροφορίας σε απόδειξη μεταθανάτιας συνείδησης.
Δεν είναι το ίδιο πράγμα.
Η εντροπία αλλάζει την εικόνα
Υπάρχει όμως ένα ακόμη βαθύτερο ζήτημα.
Μετά τον θάνατο, ο οργανισμός διαλύεται. Η εξαιρετικά οργανωμένη κατάσταση της ζωντανής ύλης μετατρέπεται σταδιακά σε πιο διάχυτες και λιγότερο οργανωμένες καταστάσεις.
Αυτό συνδέεται με την εντροπία.
Η πληροφορία που ήταν οργανωμένη μέσα στο ζωντανό σύστημα δεν παραμένει απαραίτητα διαθέσιμη με την ίδια μορφή.
Η μνήμη δεν παραμένει ένα βιβλίο μέσα στο Σύμπαν.
Το νευρωνικό μοτίβο που στήριζε μια συγκεκριμένη ανάμνηση δεν συνεχίζει απλώς να λειτουργεί μετά τον θάνατο.
Η μορφή της πληροφορίας μπορεί να καταστραφεί.
Όμως η φυσική ιστορία που δημιούργησε η ύπαρξή μας έχει ήδη συμβεί.
Και αυτή η διάκριση είναι θεμελιώδης:
άλλο η διατήρηση μιας συγκεκριμένης αναπαράστασης της πληροφορίας και άλλο η διατήρηση των αιτιακών συνεπειών της.
Ίσως λοιπόν ο θάνατος δεν είναι «μηδενισμός»
Ο θάνατος είναι μηδενισμός της βιολογικής λειτουργίας του οργανισμού.
Δεν είναι όμως μηδενισμός της ιστορίας που δημιούργησε ο οργανισμός.
Ένα δέντρο πέφτει στο δάσος.
Το δέντρο παύει να είναι δέντρο.
Αλλά το φως που ανακλάστηκε πάνω του, η σκιά που δημιούργησε, το οξυγόνο που παρήγαγε, οι οργανισμοί που φιλοξένησε και οι μεταβολές που προκάλεσε στο οικοσύστημα δεν εξαφανίζονται επειδή έπεσε.
Ο άνθρωπος είναι πολύ πιο σύνθετο παράδειγμα.
Δεν μεταβάλλει μόνο την ύλη.
Μεταβάλλει κόσμους νοήματος.
Το έργο μπορεί να ξεπεράσει τον δημιουργό
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ανθρώπινο κομμάτι της υπόθεσης.
Ο άνθρωπος δημιουργεί πράγματα που μπορούν να επιβιώσουν του ίδιου:
ένα βιβλίο,
ένα τραγούδι,
μια επιστημονική θεωρία,
ένα σπίτι,
μια εφεύρεση,
μια ιδέα,
μια πράξη καλοσύνης,
ακόμη και μια τραυματική πράξη.
Και δεν έχουν όλα τα ίχνη θετικό πρόσημο.
Αυτό είναι επίσης σημαντικό.
Η «αθανασία» της δράσης μας δεν είναι κατ’ ανάγκη ευλογία.
Μπορεί να είναι και βάρος.
Ένας άνθρωπος μπορεί να αφήσει πίσω του γνώση.
Μπορεί να αφήσει πίσω του αγάπη.
Μπορεί όμως να αφήσει και βία, φόβο, καταστροφή ή ψευδείς ιδέες.
Το Σύμπαν δεν κρίνει ηθικά τα ίχνη μας.
Τα μεταφέρει μέσα στην αλυσίδα των γεγονότων.
Η ηθική επιλογή βρίσκεται επομένως πριν από το ίχνος.
Και εδώ αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο βλέπουμε τη ζωή
Αν η ζωή είναι απλώς ένα προσωρινό βιολογικό επεισόδιο, τότε ο θάνατος φαίνεται να κλείνει την ιστορία.
Αν όμως ο άνθρωπος είναι ταυτόχρονα ένας παραγωγός αιτιακών και πληροφοριακών αλυσίδων, τότε η ζωή αποκτά μια άλλη διάσταση.
Κάθε μας πράξη γράφει κάτι στον κόσμο.
Μερικές γραμμές είναι μικρές.
Μερικές είναι τεράστιες.
Κάποιες σβήνουν γρήγορα.
Άλλες συνεχίζουν επί αιώνες.
Και κανείς δεν μπορεί εκ των προτέρων να γνωρίζει ποια πράξη του θα έχει τη μεγαλύτερη διάρκεια.
Μια φράση που ειπώθηκε τυχαία μπορεί να αλλάξει μια ζωή.
Ένα βιβλίο που πέρασε απαρατήρητο μπορεί να ανακαλυφθεί μετά τον θάνατο του συγγραφέα.
Μια μικρή πράξη μπορεί να δημιουργήσει μια αλυσίδα συνεπειών που ο ίδιος ο άνθρωπος δεν θα μπορούσε ποτέ να προβλέψει.
Η πιο αυστηρή μορφή αθανασίας
Ίσως λοιπόν πρέπει να ξαναγράψουμε τον ορισμό.
Αθανασία δεν είναι κατ’ ανάγκη:
«θα υπάρχω για πάντα».
Μπορεί να σημαίνει:
«αφού υπήρξα, ο κόσμος δεν είναι πλέον ακριβώς ο ίδιος κόσμος που θα ήταν χωρίς εμένα».
Και αυτό δεν είναι μεταφυσική παρηγοριά.
Είναι μια σκέψη που μπορεί να στηριχθεί στην ίδια τη λογική της αιτιότητας.
Ο άνθρωπος τελειώνει.
Το αποτέλεσμα της ύπαρξής του δεν χρειάζεται να τελειώσει την ίδια στιγμή.
Και ίσως αυτή είναι η πιο γήινη, η πιο φυσική και ταυτόχρονα η πιο συγκλονιστική μορφή αθανασίας που διαθέτουμε.
Δεν ζούμε για να γίνουμε αθάνατοι.
Ζούμε ήδη μέσα στις συνέπειες του ότι υπάρξαμε.
Το πραγματικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι:
«Τι θα μείνει από εμένα όταν πεθάνω;»
Ίσως είναι:
«Τι θα έχει αλλάξει στον κόσμο επειδή πέρασα από αυτόν;»
Και εκεί η σκυτάλη επιστρέφει σε εμάς.
Γιατί ο θάνατος μπορεί να είναι το τέλος του ανθρώπου ως οργανισμού.
Δεν είναι όμως απαραίτητα το τέλος της ιστορίας που δημιούργησε.