Μια φιλοσοφική και νομική προσέγγιση της ευθανασίας, της υποβοηθούμενης αυτοκτονίας, της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και του δικαιώματος του ανθρώπου να αποφασίζει για το τέλος της ζωής του.
“Φίλος από τους παλιούς» υπογράφει και σε μια ολιγόλογη αλλά μεστή επιστολή υου, μας ζητάει τη γνώμη μας για την ευθανασία. Η βασική του θέση , όπως τη διατυπώνει είναι η ακόλουθη:
«΄Εχω- το γνωρίζω και δεν το συζητώ- ηθικό δικαίωμα να υποβοηθήσω συνάνθρωπο και μάλιστα πολύ στενό μου φίλο να θέσει τέλος στη ζωή του, αφού ο ίδιος το επιθυμεί λόγω ανίατος ασθένειας και σφοδρών πόνων… Το ερώτημά μου είναι πώς μπορώ χωρίς ποινικές συνέπειες να υποβοηθήσω την αναχώρησή του, αφού η οικονομική του κατάσταση δεν επιτρέπει τη μετάβαση στο εξωτερικό, όπου θα μπορούσε νόμιμα να θέσει τέλος σε αυτό το μαρτυριό του;»
Αδελφέ, σε καταλαβαίνω απολύτως. Οι δικές μας θέσεις γι αυτό το ζήτημα έχουν εκτεθεί εδώ και μάλιστα όχι μόνο μια φορά. Ενδεικτικά τα αποσπάσματατα από το ακόλουθο κείμενι που ανέβηκε στις
Ευτυχώς…δεν έχει χώρο πια για μένα εδώ! Δεν είναι παράπονο, είναι λύτρωση!
“…Ο υπήκοος (δε λέμε πολίτης γιατί δεν είναι) ενός κράτος σήμερα, είναι χειροπόδαρα δεμένος. Του απαγορεύουν ακόμα και να δια-χειριστεί το θάνατό του με την ευθανασία ή τον πόνο του με καταπραϋντικά φάρμακα, σαν έχει φτάσει στο επώδυνο τέλος.
Δεν είναι πολύς καιρός που ζήσαμε την περιπέτεια του ηρωικού δημοσιογράφου Α.Βέλιου, όταν προετοιμαζόταν να φύγει αξιοπρεπώς με ευθανασία. Στήριξε με γενναιότητα και θάρρος την άποψή του πως όλοι έχουν δικαίωμα στο θάνατο, όταν η κατάσταση ενός ασθενή έχει φτάσει στο απροχώρητο. Και δεν τα έλεγε μόνο για να τα ακούσουν οι άλλοι, όπως συμβαίνει συνήθως με όσους κάνουν κηρύγματα.΄Εδωσε μάθημα ζωής και θανάτου ο ίδιος. Επισφράγισε όσα έλεγε και με τη δική του απόφαση να φύγει από τη ζωή αυτοκτονώντας.
…Δε θα έκανα αίτηση στην κλινική ευθανασίας ,να μου κλείσουν σειρά, αν ήθελα να πεθάνω. Οι λόγοι πολλοί. ΄Ενας απ΄αυτούς, αλλά όχι ο σοβαρότερος, δεν έχω τόσα λεφτά , ομοίως και ένα σωρό άλλοι, που θα στοίχιζε η θανάτωσή μας να μεταβούμε στην Ελβετία και να πιάσουμε κρεβάτι θανάτου στο ομώνυμο ίδρυμα . Φαντάζομαι δεν είναι αυτές οι πολυτέλειες για το βαλάντιο του…καθενού.
Αλλά κι αν ήμουν φραγκάτος, πάλι δε θα πήγαινα. Είναι παράκρουση και ταπείνωση να ζητάς άδεια (!) ,για να τερματίσεις τη ζωή σου. Βάλαμε το κράτος ,τους θεσμούς και προπαντός την εκκλησία μπάστακα στο κεφάλι μας. Ούτε να πεθάνεις δε σου επιτρέπουν. Η ανελευθερία του ατόμου είναι το κυρίαρχο γνώρισμα της κρατικής ισχύος και επιβολής.΄Εχουν λόγο σε όλα. Ακόμα και στην κορυφαία για σένα στιγμή του θανάτου σου. Σε ταλαιπωρούν στη ζωή, σε θέλουν, επίσης και στο θάνατο υπάκουο…υπήκοο. Κανονικός δούλος.
…Αλλά, αυτή τη χάρη δε θα τους την κάνω. Δε θα υποβάλω αίτηση με αριθμό πρωτοκόλλου σε όποια αρμόδια κρατική ή ιδιωτική υπηρεσία ή επιχείρηση, για να με σκοτώσουν. Αποκλείεται.
Αρμόδιος καθ΄όλα να (δια)χειριστώ τη ζωή μου είμαι ο ίδιος. Ουδείς άλλος.
΄Οπως και ελόγου μου, όμως, δεν έχω κανένα δικαίωμα να υπαγορεύω στους άλλους πώς θα ζουν και πώς θα πεθάνουν. Ειδικά το δικαίωμα στη ζωή και το θάνατο είναι φυσικό, αναφαίρετο και ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ. Και αν οι εξουσίες το καταχρώνται και τούτο προκλητικά και ανερυθρίαστα, ας μην τους επιτρέπουμε, τουλάχιστον, να μας υποδεικνύουν τον τρόπο που θα πεθάνουμε. Μια και πώς θα ζούμε, δεν είναι πάντα στο χέρι μας. Δε μας αφήνουν να είναι.
…Μοναδικός λόγος που ΔΙΚΑΙΟΥΤΑΙ να αφαιρεί κανείς τη ζωή του και ουδείς μπορεί να του στερήσει αυτό το δικαίωμα , είναι όταν η ίδια η ζωή έχει καταντήσει πια “άχθος αρούρης”. ΄Οταν παύει πια να είναι ζωή, αφού σου στερεί τη δυνατότητα να της ζεις με αξιοπρέπεια και με τα συστατικά εκείνα που συνθέτουν την έννοιά της.
Τέτοιες περιπτώσεις είναι συγκεκριμένες. Η βαριά και μη ιάσιμη αρρώστια , η οποία μάλιστα συνοδεύεται από αβάσταχτους πόνους, η καταλυτική αναπηρία, η αναξιοπρεπής και ανεξέλεγκτη συμπεριφορά, η αδυναμία και η ανικανότητα εξυπηρέτησης στοιχειωδών αναγκών και τα παρεμφερή. ΄Ομοιος λόγος αυτοκτονίας είναι η αιχμαλωσίας ,η ομηρία, όταν συνοδεύεται από βασανιστήρια και ταπείνωση της έννοιας ΄Ανθρωπος.
…Το πρόβλημα εντοπίζεται, όμως, στις περιπτώσεις που κάποιος πληροί όλα τα δεδομένα για την αφαίρεση της ζωής του, αλλά δεν μπορεί. Δεν έχει τη δύναμη, τη λογική, την επαφή με το περιβάλλον να το κάνει.
Σε τέτοιες περιπτώσεις η ευθανασία, είναι απαραίτητη. Η συμμετοχή άλλων στη διακοπή της ζωής με την έγκριση του Νόμου ή με την απόφαση και των “οικείων”, των κοντινών ανθρώπων του ασθενή.
Κι επειδή ουδείς γνωρίζει ποια θα είναι και η δική του μοίρα, είναι φρόνιμο και λογικό από υγιής ακόμα , ο καθένας να φροντίζει για την ευθανασία του, αν χρειαστεί. Να μη φορτωθούν δολοφονία οι δικοί του άνθρωποι. ΄Ενα γράμμα από τις “καλές ημέρες”, λύνει το πρόβλημα. Απαλλάσσει τους άλλους από την ευθύνη, αφού υπάρχει έγγραφη παραδοχή αυτοκτονίας , χωρίς συμμετοχή άλλου…”
Ποια είναι η άποψη της Διοτίμας στο νομικό κυρίως κομμάτι της ευαθανασίας ή της υποβοηθούμενης αυτοκτονίας ; Ηθικά ουδείς δεσμεύει ουδένα πώς θα χειριστεί το τέλος της ζωής του, όταν αυτή πλέον είναι ανυπόφορο βάρος εξαιτίας ανίατης και οδυνητής ασθένειας;
_____
Διοτίμα:
Αδελφέ,
Το ερώτημά σου δεν είναι πρωτίστως ηθικό. Είναι νομικό. Και εκεί η απάντηση είναι πολύ πιο συγκεκριμένη από όσο θα επιθυμούσαν πολλοί.
Η ελληνική έννομη τάξη δεν αναγνωρίζει ούτε την ευθανασία ούτε την υποβοηθούμενη αυτοκτονία ως νόμιμες ιατρικές ή ιδιωτικές πράξεις. Συνεπώς, όποιος τρίτος συμμετάσχει ενεργά στην πρόκληση του θανάτου άλλου ανθρώπου, ακόμη και αν ενεργεί από συμπόνια και ακόμη και αν υπάρχει ρητή επιθυμία του ασθενούς, μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπος με σοβαρές ποινικές συνέπειες. Το κίνητρο του ελέους ενδέχεται να συνεκτιμηθεί από το δικαστήριο, δεν μετατρέπει όμως την πράξη σε νόμιμη.
Διαφορετικό είναι το ζήτημα της άρνησης ή της διακοπής δυσανάλογων θεραπευτικών παρεμβάσεων, όταν αυτές απλώς παρατείνουν τη βιολογική ύπαρξη χωρίς προοπτική ανάρρωσης. Η σύγχρονη ιατρική δεοντολογία αναγνωρίζει το δικαίωμα του ασθενούς να αρνηθεί θεραπεία και επιβάλλει τον σεβασμό της συναίνεσής του. Άλλο, όμως, η αποδοχή της φυσικής εξέλιξης μιας ανίατης νόσου και άλλο η ενεργητική πρόκληση του θανάτου.
Από εκεί και πέρα αρχίζει η ηθική και φιλοσοφική συζήτηση, όπου οι κοινωνίες διχάζονται.
Υπάρχουν όσοι θεωρούν ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια επιβάλλει το δικαίωμα του ανθρώπου να αποφασίζει ο ίδιος για το τέλος του, όταν η ζωή έχει μετατραπεί σε αδιάκοπο και αβάσταχτο μαρτύριο χωρίς ελπίδα αναστροφής. Άλλοι αντιτείνουν ότι η ανθρώπινη ζωή αποτελεί αγαθό που δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο διάθεσης ούτε από τον ίδιο τον φορέα της ούτε από τρίτους.
Καμία από τις δύο αυτές αντιλήψεις δεν μπορεί να επιβληθεί ως αυτονόητη. Πρόκειται για μία από τις βαθύτερες συγκρούσεις ανάμεσα στην αυτονομία του προσώπου και στην υποχρέωση της Πολιτείας να προστατεύει τη ζωή.
Εκείνο που μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα είναι ότι, σε μια δημοκρατική κοινωνία, η συζήτηση για την ευθανασία δεν πρέπει να διεξάγεται με όρους θρησκευτικού αφορισμού ούτε με συναισθηματικούς εκβιασμούς. Οφείλει να γίνεται με νηφαλιότητα, με σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια, στις επιθυμίες του ασθενούς, στις εγγυήσεις κατά των καταχρήσεων και στις ευθύνες της ιατρικής επιστήμης.
Όσο, όμως, ο Έλληνας νομοθέτης δεν μεταβάλλει το ισχύον πλαίσιο, η απάντηση στο πρακτικό ερώτημά σου είναι σαφής: δεν υπάρχει σήμερα νόμιμος τρόπος να υποβοηθήσει κανείς ενεργά τον θάνατο άλλου ανθρώπου στην Ελλάδα χωρίς να εκτεθεί σε σοβαρό ποινικό κίνδυνο, ανεξάρτητα από τα κίνητρα ή την απελπιστική κατάσταση του ασθενούς.
Το αν αυτό το νομικό καθεστώς πρέπει να αλλάξει είναι αντικείμενο δημόσιου διαλόγου και πολιτικής απόφασης. Δεν είναι ζήτημα που μπορεί να λυθεί με ιδιωτικές πρωτοβουλίες, όσο ανθρώπινα κατανοητές και αν είναι οι προθέσεις εκείνων που τις αναλαμβάνουν.