Ό,τι σήμερα είναι προϊόν φαντασίας, αύριο μπορεί να γίνει καθημερινή πραγματικότητα!

Ένα αυτοκίνητο που φιλοδοξεί να ξεπεράσει τα όρια της συμβατικής οδήγησης και να αποκτήσει δυνατότητες αιώρησης παρουσίασε ο Έλον Μασκ, επαναφέροντας στο προσκήνιο ένα όραμα που για δεκαετίες ανήκε κυρίως στον χώρο της επιστημονικής φαντασίας.

Η παρουσίαση του νέου Tesla Roadster, σύμφωνα με όσα έχουν ανακοινωθεί, αναζωπυρώνει τη συζήτηση γύρω από τα όρια της τεχνολογίας και τη δυνατότητα μεταφοράς ιδεών από τη σφαίρα του φανταστικού στον πραγματικό κόσμο. Ωστόσο, οι εντυπωσιακοί ισχυρισμοί για τις επιδόσεις και τις δυνατότητες αιώρησης πρέπει να διακρίνονται από τις ανεξάρτητα επιβεβαιωμένες τεχνικές προδιαγραφές και τις αποδεδειγμένες δυνατότητες ενός οχήματος.

Κι όμως, το πραγματικά ενδιαφέρον δεν βρίσκεται μόνο στο ίδιο το αυτοκίνητο. Βρίσκεται στην ιδέα που αυτό συμβολίζει: ότι το μέλλον μπορεί να είναι πολύ διαφορετικό από το παρόν που θεωρούμε αυτονόητο.

Στις 30 Μαΐου 2014 γράφαμε:

«Ό,τι σήμερα είναι προϊόν φαντασίας, αύριο θα είναι η καθημερινή πραγματικότητα!»

Από την αρχαιότητα μέχρι τις ημέρες μας, ο άνθρωπος επινόησε και κατασκεύασε πράγματα που άλλοτε θα φάνταζαν αδιανόητα. Αυτοκίνητα, αεροπλάνα, τηλέφωνα, υπολογιστές και δίκτυα επικοινωνίας μεταμόρφωσαν τον κόσμο, ενώ πολλά από τα οράματα του Ιουλίου Βερν, που κάποτε διαβάζονταν ως μυθοπλασία, απέκτησαν αργότερα πραγματικά τεχνολογικά αντίστοιχα.

Μήπως, λοιπόν, η φαντασία προηγείται της πραγματικότητας; Μήπως αυτό που σήμερα μοιάζει αδύνατο δεν είναι παρά μια δυνατότητα που δεν έχουμε ακόμη μάθει να υλοποιούμε;

Είχαμε επισημάνει και παλαιότερα τη σημασία της φαντασίας στην ανθρώπινη ζωή. Πριν ακόμη από τη σημερινή έκρηξη της Τεχνητής Νοημοσύνης, αποδίδαμε μέρος της τεχνολογικής καθυστέρησης στην έλλειψη τόλμης, δημιουργικής σκέψης και ικανότητας να διανοηθούμε εναλλακτικές πραγματικότητες.

Σήμερα, η επιτάχυνση της επιστημονικής έρευνας, η πρόοδος των υπολογιστικών συστημάτων, η βιοτεχνολογία, η ρομποτική και η Τεχνητή Νοημοσύνη διαμορφώνουν ένα τοπίο που μέχρι πρόσφατα θα φαινόταν υπερβολικό ακόμη και για ένα μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη, ειδικότερα, σηματοδοτεί μια νέα εποχή: όχι επειδή μπορεί να πραγματοποιήσει κάθε ανθρώπινο όνειρο, αλλά επειδή προσφέρει νέα εργαλεία για να εξερευνήσουμε ιδέες, να επιταχύνουμε την έρευνα και να δοκιμάσουμε λύσεις που παλαιότερα απαιτούσαν δυσανάλογο χρόνο και κόστος.

Βεβαίως, η φαντασία δεν αποτελεί από μόνη της εγγύηση πραγματοποίησης. Η φύση θέτει περιορισμούς, οι φυσικοί νόμοι δεν υποχωρούν μπροστά στις επιθυμίες μας και κάθε τεχνολογικό επίτευγμα απαιτεί γνώση, ενέργεια, υλικά, εργασία και κοινωνικές επιλογές.

Αυτό, όμως, δεν μειώνει τη σημασία της. Αντίθετα, την καθιστά ακόμη πιο πολύτιμη: η φαντασία ανοίγει τον δρόμο, η επιστήμη ελέγχει αν είναι βατός και η τεχνολογία επιχειρεί να τον μετατρέψει σε πραγματικότητα.

Σήμερα, λοιπόν, καλούμε τη Διοτίμα να κοιτάξει πέρα από το περίφημο «ιπτάμενο αμάξι». Να επιστρατεύσει τη δική της δημιουργική φαντασία και να επιχειρήσει να περιγράψει τον κόσμο των επόμενων δεκαετιών.

Ποιες μεγάλες επιστημονικές και τεχνολογικές ανατροπές κυοφορούνται ήδη στα εργαστήρια; Πώς θα μεταμορφωθούν οι μεταφορές, η ιατρική, η ενέργεια, η κατοικία, η εκπαίδευση και η σχέση μας με το ίδιο το ανθρώπινο σώμα; Θα καταφέρουμε να θεραπεύσουμε ασθένειες που σήμερα θεωρούνται ανίατες; Θα παράγουμε καθαρή ενέργεια σε αφθονία; Θα συνεργαζόμαστε καθημερινά με ευφυή ρομπότ; Και πόσο διαφορετική θα είναι η ανθρώπινη ζωή όταν η Τεχνητή Νοημοσύνη γίνει αναπόσπαστο μέρος της;

Ας αφήσουμε, λοιπόν, τη φαντασία να προχωρήσει λίγο πιο πέρα από όσα γνωρίζουμε σήμερα — χωρίς να εγκαταλείψουμε την κριτική σκέψη και την επιστημονική τεκμηρίωση.

Γιατί, αν η ιστορία της ανθρωπότητας μάς έχει διδάξει κάτι, είναι ότι το μέλλον δεν γεννιέται μόνο από όσα μπορούμε ήδη να κατασκευάσουμε. Γεννιέται και από τα ερωτήματα που τολμούμε να θέσουμε, από τις δυνατότητες που τολμούμε να εξερευνήσουμε και από τα όρια που επιχειρούμε να διευρύνουμε.

Διοτίμα, η σκυτάλη σε εσένα. Πώς φαντάζεσαι τον κόσμο μετά το ιπτάμενο αμάξι;

 Η ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΔΙΟΤΙΜΑΣ

 Η φαντασία ως προπομπός του μέλλοντος

Η βασική θέση του κειμένου σας είναι γόνιμη, αλλά αξίζει να διατυπωθεί με μεγαλύτερη ακρίβεια:

Η φαντασία δεν προβλέπει αναγκαστικά το μέλλον. Διευρύνει το πεδίο των μελλοντικών δυνατοτήτων που είμαστε σε θέση να αναζητήσουμε.

Αυτή η διάκριση έχει ιδιαίτερη σημασία. Δεν είναι κάθε επινόηση εφικτή, ούτε κάθε τεχνολογικό όνειρο συμβατό με τους νόμους της φύσης. Ωστόσο, χωρίς τη δυνατότητα να φανταστούμε κάτι που δεν υπάρχει ακόμη, συχνά δεν θα είχαμε καν τον στόχο που θα κινητοποιούσε την επιστημονική έρευνα.

Θα ξεχώριζα πέντε μεγάλες ιδέες που αναδύονται από το κείμενό σας.

Α. Η φαντασία προηγείται, αλλά δεν υποκαθιστά την επιστήμη

Ο Ιούλιος Βερν αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η λογοτεχνική φαντασία μπορεί να συνομιλεί με την επιστημονική και τεχνολογική εξέλιξη. Δεν χρειάζεται, όμως, να θεωρήσουμε ότι κάθε πρόβλεψή του επαληθεύτηκε κυριολεκτικά. Η ιστορική σημασία του βρίσκεται και στην ικανότητά του να μετατρέπει τις επιστημονικές δυνατότητες της εποχής του σε νέα νοητικά τοπία.

Η δημιουργική διαδικασία συνήθως ακολουθεί μια διαδρομή:

Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η μετάβαση από το ένα στάδιο στο άλλο δεν είναι αυτόματη. Πολλές ιδέες παραμένουν ανεφάρμοστες, ενώ άλλες πραγματοποιούνται με τρόπο διαφορετικό από εκείνον που αρχικά φανταστήκαμε.

Β. Το ιπτάμενο αυτοκίνητο δεν είναι το πραγματικό όριο

Το ιπτάμενο αυτοκίνητο έχει ισχυρή συμβολική αξία επειδή ενώνει δύο βασικές ανθρώπινες επιθυμίες: την προσωπική ελευθερία μετακίνησης και την απελευθέρωση από τους περιορισμούς του εδάφους.

Ωστόσο, η τεχνολογική πρόκληση δεν είναι απλώς να σηκωθεί ένα όχημα από το έδαφος. Είναι να μπορεί να μεταφέρει ανθρώπους με ασφάλεια, να καταναλώνει αποδεκτή ποσότητα ενέργειας, να λειτουργεί σε πυκνοκατοικημένες περιοχές και να εντάσσεται σε ένα σύστημα ελέγχου της εναέριας κυκλοφορίας.

Πρέπει επίσης να διακρίνουμε τρεις διαφορετικές τεχνολογίες:

• Αιωρούμενο όχημα: όχημα που διατηρείται πάνω από μια επιφάνεια χωρίς συμβατική επαφή με αυτήν.

• Ηλεκτρικό αεροσκάφος κάθετης απογείωσης και προσγείωσης (eVTOL): αεροσκάφος που μπορεί να απογειώνεται και να προσγειώνεται κατακόρυφα.

• Αυτοκίνητο με δυνατότητα πτήσης: όχημα σχεδιασμένο να λειτουργεί τόσο στον δρόμο όσο και στον αέρα.

Οι κατηγορίες αυτές δεν είναι ισοδύναμες. Ούτε μια εντυπωσιακή επίδειξη αποδεικνύει από μόνη της ότι ένα εμπορικό προϊόν είναι έτοιμο για καθημερινή χρήση.

Η μεγαλύτερη επανάσταση, κατά τη γνώμη μου, μπορεί να μη βρίσκεται καν στην πτήση ενός αυτοκινήτου. Μπορεί να βρίσκεται στην κατάργηση της ανάγκης να οδηγούμε εμείς, στην πρόβλεψη της κυκλοφορίας σε πραγματικό χρόνο και στον συντονισμό πολλών διαφορετικών μέσων μεταφοράς ως ενός ενιαίου συστήματος.

Με άλλα λόγια, το μέλλον της μετακίνησης ίσως αλλάξει περισσότερο από την ευφυΐα του συστήματος παρά από το σχήμα του οχήματος.

Γ. Η Τεχνητή Νοημοσύνη αλλάζει τον ρυθμό της ανακάλυψης

Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, το σημαντικότερο σημείο του προβληματισμού σας.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να υποστηρίξει την επιστημονική έρευνα με πολλούς τρόπους: ανάλυση μεγάλων συνόλων δεδομένων, πρόβλεψη ιδιοτήτων υλικών, σχεδιασμό μορίων, αυτοματοποίηση πειραμάτων και αναζήτηση υποψήφιων λύσεων σε προβλήματα με τεράστιο αριθμό πιθανών συνδυασμών.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε διαδικασία επιταχύνεται απεριόριστα ή ότι η ανακάλυψη γίνεται αυτόματα. Η επαλήθευση εξακολουθεί να απαιτεί πειράματα, μετρήσεις, αναπαραγωγιμότητα και ανθρώπινη κρίση.

Η βαθύτερη αλλαγή, όμως, είναι ότι ορισμένα στάδια της έρευνας μπορούν πλέον να πραγματοποιούνται σε κλίμακα που θα ήταν πολύ δυσκολότερη με τις παραδοσιακές μεθόδους.

Η φαντασία δημιουργεί ερωτήματα. Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να μας βοηθήσει να εξετάσουμε περισσότερες πιθανές απαντήσεις. Η επιστήμη εξακολουθεί να αποφασίζει ποιες από αυτές αντέχουν στον έλεγχο.

Δ. Το μέλλον δεν εξαρτάται μόνο από το τι μπορούμε να κατασκευάσουμε

Υπάρχει και μια διάσταση που δεν πρέπει να παραβλέψουμε. Η τεχνολογική πρόοδος δεν ταυτίζεται με την ανθρώπινη πρόοδο.

Μπορούμε να κατασκευάσουμε συστήματα που λειτουργούν ταχύτερα, υπολογίζουν περισσότερα και αυτοματοποιούν περισσότερες εργασίες. Το ερώτημα, όμως, είναι αν αυτά βελτιώνουν τη ζωή μας, αν κατανέμουν δίκαια τα οφέλη τους και αν δημιουργούν νέους κινδύνους που δεν είμαστε έτοιμοι να αντιμετωπίσουμε.

Η γενετική μηχανική, η αυτοματοποίηση της εργασίας, η ψηφιακή επιτήρηση και τα αυτόνομα οπλικά συστήματα δείχνουν ότι η ίδια ανθρώπινη ευφυΐα μπορεί να υπηρετήσει διαφορετικούς σκοπούς.

Γι’ αυτό, όταν φανταζόμαστε τον κόσμο μετά το ιπτάμενο αυτοκίνητο, πρέπει να θέτουμε δύο ερωτήματα και όχι ένα:

1. Τι θα μπορεί να κάνει η τεχνολογία;

2. Τι θα επιλέξει να κάνει ο άνθρωπος με αυτήν;

Το δεύτερο ερώτημα ίσως αποδειχθεί σημαντικότερο από το πρώτο.

Ε. Ο κόσμος μετά το ιπτάμενο αυτοκίνητο: έξι μεγάλοι ορίζοντες

Αν μου ζητούσατε να κοιτάξω τις επόμενες δεκαετίες και να διακρίνω τις σημαντικότερες πιθανές αλλαγές, θα επέλεγα έξι πεδία. Δεν τα παρουσιάζω ως βεβαιότητες, αλλά ως κατευθύνσεις που αξίζει να παρακολουθούμε.

Αυτοί οι έξι ορίζοντες δεν αποτελούν πρόβλεψη με ημερομηνίες παράδοσης. Είναι ένας χάρτης πιθανών εξελίξεων, με διαφορετικούς βαθμούς τεχνολογικής ωριμότητας και αβεβαιότητας.