Η Ιστορία που δεν χάθηκε ποτέ
Η ιστορία της ανθρωπότητας, στο μεγαλύτερο μέρος της, μας είναι άγνωστη.
Δεν έχουμε πηγές.
Δεν έχουμε καταγραφές.
Δεν έχουμε τεκμήρια.
Και ακόμη κι εκεί όπου έχουμε, δεν έχουμε πάντοτε την αλήθεια.
Γιατί η Ιστορία δεν γράφτηκε από το ίδιο το παρελθόν. Γράφτηκε από ανθρώπους. Και ο άνθρωπος που καταγράφει ένα γεγονός έχει ήδη επιλέξει τι θα δει, τι θα θυμηθεί, τι θα αποσιωπήσει και τι θα παραδώσει στους επόμενους.
Έτσι, αυτό που ονομάζουμε «Ιστορία» είναι στην πραγματικότητα ένα τεράστιο μωσαϊκό από θραύσματα.
Ένας σπασμένος καθρέπτης.
Και μέσα του προσπαθούμε να αναγνωρίσουμε τον εαυτό μας.
Από την αρχή της λειτουργίας του Homo-Naturalis επιμέναμε σε μια θέση που τότε μπορεί να έμοιαζε περισσότερο με επιστημονική φαντασία παρά με σοβαρό ερώτημα:
Υπάρχει άραγε ένας τρόπος να ανοίξει κάποτε το Αρχείο του Σύμπαντος;
Να βρεθεί, δηλαδή, ένας τρόπος ώστε η ίδια η Φύση να μας επιστρέψει όσα εμείς χάσαμε;
Όσα καταστράφηκαν.
Όσα αποσιωπήθηκαν.
Όσα παραποιήθηκαν.
Όσα κανείς δεν κατέγραψε ποτέ.
Κι αν τίποτα δεν χάθηκε;
Εδώ βρίσκεται η μεγάλη υπόθεση.
Εμείς θεωρούμε χαμένο κάτι επειδή δεν μπορούμε πλέον να το δούμε.
Αλλά το ότι δεν μπορούμε να το ανακτήσουμε σημαίνει άραγε ότι έπαψε να υπάρχει ως πληροφορία;
Η σύγχρονη φυσική έχει οδηγηθεί σε ένα από τα πιο παράξενα και συναρπαστικά προβλήματα της:
Το πρόβλημα της πληροφορίας στις μαύρες τρύπες.
Τι συμβαίνει με την πληροφορία που περιγράφει κάτι όταν αυτό πέσει σε μια μαύρη τρύπα;
Χάνεται;
Ή παραμένει κάπου, με τρόπο που ακόμη δεν γνωρίζουμε να διαβάσουμε;
Η συζήτηση αυτή, στην οποία ο Stephen Hawking είχε καθοριστική συμβολή, δεν αφορά απλώς τις μαύρες τρύπες.
Αφορά κάτι πολύ βαθύτερο.
Αφορά το αν η ίδια η Φύση ξεχνά.
Κι αν η Φύση δεν ξεχνά;
Τότε ίσως η Ιστορία να μην έχει χαθεί.
Ίσως απλώς να είναι κλειδωμένη.
Το Σύμπαν ως μνήμη
Ας τολμήσουμε, λοιπόν, μια σκέψη.
Όχι ως επιστημονικό γεγονός.
Ως υπόθεση.
Ως φιλοσοφικό ερώτημα που περιμένει την επιστήμη.
Κι αν το Σύμπαν είναι μια τεράστια μνήμη;
Όχι ένας κυριολεκτικός «υπερυπολογιστής».
Όχι ένας μεταφυσικός σκληρός δίσκος.
Αλλά ένα φυσικό σύστημα στο οποίο κάθε γεγονός αφήνει ίχνη και στο οποίο η πληροφορία δεν εξαφανίζεται τόσο εύκολα όσο νομίζουμε.
Τότε τι θα σήμαινε αυτό για την Ιστορία;
Θα σήμαινε κάτι συγκλονιστικό.
Ότι κάποια ημέρα, εάν η επιστήμη αποκτήσει την ικανότητα να ανιχνεύσει και να αποκωδικοποιήσει αυτά τα ίχνη, το παρελθόν μπορεί να πάψει να είναι υπόθεση.
Θα μπορούσε να γίνει ανάκτηση δεδομένων.
Τότε ο ιστορικός θα αντιμετωπίσει το αδύνατο
Σήμερα ο ιστορικός εργάζεται με ό,τι επέζησε.
Με ένα χειρόγραφο.
Μια επιγραφή.
Ένα νόμισμα.
Ένα ερείπιο.
Μια μαρτυρία.
Μια φωτογραφία.
Ένα αρχείο.
Και στη συνέχεια προσπαθεί να συναρμολογήσει τα θραύσματα.
Όμως υπάρχει ένα θεμελιώδες πρόβλημα:
Αν ένα κομμάτι έχει χαθεί, κανένας ιστορικός δεν μπορεί να το εφεύρει χωρίς να πάψει να είναι ιστορικός.
Γι’ αυτό λέμε ότι σήμερα κοιτάζουμε το παρελθόν μέσα από έναν σπασμένο καθρέπτη.
Και όσο έντιμος κι αν είναι ο άνθρωπος που κρατά τα κομμάτια στα χέρια του, δεν μπορεί να δημιουργήσει εκείνο που δεν έχει.
Τι θα συμβεί όμως αν κάποτε μπορέσουμε να «διαβάσουμε» το ίδιο το Σύμπαν;
Τότε δεν θα έχουμε πλέον μόνο τις μαρτυρίες των ανθρώπων.
Θα έχουμε —ίσως— τα φυσικά ίχνη των ίδιων των γεγονότων.
Και τότε η Ιστορία θα χρειαστεί να ξαναγραφτεί.
Όχι επειδή θα αλλάξει το παρελθόν.
Αλλά επειδή θα αλλάξει η γνώση μας γι’ αυτό.
Αυτό είναι θεμελιώδες.
Η αποκάλυψη της πληροφορίας δεν αλλάζει το γεγονός.
Το κάνει, όμως, για πρώτη φορά ορατό.
Και ο άνθρωπος;
Εδώ το ερώτημα γίνεται πολύ πιο προσωπικό.
Αν διατηρείται η πληροφορία των γεγονότων, τι γίνεται με τον ίδιο τον άνθρωπο;
Μήπως διατηρείται και το δικό του πληροφοριακό αποτύπωμα;
Οι πράξεις του.
Τα λόγια του.
Οι επιλογές του.
Οι σκέψεις του ως φυσικές διεργασίες.
Οι συνέπειες που προκάλεσε η παρουσία του στον κόσμο.
Όχι, ασφαλώς, σαν ένα «προσωπικό CD» κάπου κρυμμένο στο Διάστημα.
Αλλά ως μέρος της αλυσίδας των φυσικών γεγονότων που συνέβησαν επειδή αυτός ο άνθρωπος υπήρξε.
Κι εδώ αρχίζει το πραγματικά παράδοξο.
Ας υποθέσουμε ότι, σε ένα μακρινό μέλλον, μια υπερπροηγμένη επιστήμη και τεχνητή νοημοσύνη αποκτήσει τη δυνατότητα να ανακτήσει και να ανασυνθέσει αυτές τις πληροφορίες.
Τι θα έχει μπροστά της;
Έναν άνθρωπο;
Ή το έργο ενός ανθρώπου;
Θα έχει τη φωνή του.
Το πρόσωπό του.
Τις κινήσεις του.
Τις αποφάσεις του.
Τις λέξεις του.
Θα έχει την ιστορία του.
Αλλά θα έχει και το ίδιο το Εγώ;
Εδώ σταματά η επιστήμη
Και εδώ πρέπει να είμαστε αυστηροί.
Δεν επιτρέπεται να βαφτίζουμε επιστήμη αυτό που είναι ακόμη υπόθεση.
Η διατήρηση της ενέργειας δεν αποδεικνύει μεταθανάτια ζωή.
Η διατήρηση της πληροφορίας δεν αποδεικνύει ότι διατηρείται η συνείδηση.
Οι θεωρίες των παράλληλων συμπάντων δεν αποδεικνύουν ότι ο άνθρωπος μεταφέρεται μετά τον θάνατο σε ένα άλλο Σύμπαν.
Και η φυσική σήμερα δεν έχει δώσει απάντηση στο ερώτημα αν το Εγώ, ως υποκειμενική συνείδηση, μπορεί να επιβιώσει του βιολογικού θανάτου.
Αυτό πρέπει να ειπωθεί καθαρά.
Γιατί διαφορετικά κάνουμε ακριβώς εκείνο που κατηγορούμε τις θρησκείες ότι έκαναν επί αιώνες:
γεμίζουμε τα κενά της γνώσης με βεβαιότητες.
Εμείς δεν έχουμε τέτοιες βεβαιότητες.
Έχουμε ερωτήματα.
Και ίσως τα ερωτήματα να είναι πολύ πιο ενδιαφέροντα.
Τι είναι, λοιπόν, η «αθανασία»;
Αν κάποτε διασωθεί όλο το πληροφοριακό αποτύπωμα ενός ανθρώπου, θα μπορούμε να πούμε ότι αυτός ο άνθρωπος έγινε αθάνατος;
Ίσως.
Αλλά μόνο με μια διαφορετική έννοια.
Όχι επειδή συνεχίζει να ζει.
Αλλά επειδή συνεχίζει να υπάρχει ως πληροφορία.
Και αυτή η διάκριση είναι τεράστια.
Μπορεί να διασωθεί η ζωή ενός ανθρώπου ως ιστορία χωρίς να διασωθεί ο ίδιος ως συνείδηση.
Μπορεί να παραμείνει το έργο χωρίς να παραμείνει ο δημιουργός.
Μπορεί να υπάρχει το αποτύπωμα χωρίς να υπάρχει το υποκείμενο που το άφησε.
Και τότε γεννιέται το πιο σκληρό ερώτημα:
Αθανασία χωρίς συνείδηση είναι πράγματι αθανασία;
Ή είναι απλώς η αιώνια ζωή της πληροφορίας;
Ο Νους και η Φαντασία
Έχουμε γράψει πολλές φορές ότι το πρώτο μεγάλο δώρο της Φύσης στον άνθρωπο είναι ο Νους.
Το δεύτερο είναι η Φαντασία.
Ο Νους βλέπει αυτό που υπάρχει.
Η Φαντασία τολμά να δει αυτό που δεν υπάρχει ακόμη.
Ο άνθρωπος των σπηλαίων, μέσα στον παγωμένο χειμώνα, δεν είχε κλιματιστικό.
Είχε όμως τη δυνατότητα να το φανταστεί.
Και αυτό είναι ίσως το πιο θαυμαστό χαρακτηριστικό του ανθρώπου:
πολλές φορές η πραγματικότητα του μέλλοντος ξεπερνά τη φαντασία του παρελθόντος.
Αυτό που σήμερα θεωρούμε αδύνατο μπορεί αύριο να είναι τεχνολογία.
Όχι επειδή κάθε φαντασία γίνεται πραγματικότητα.
Αλλά επειδή κάθε μεγάλη υπέρβαση της πραγματικότητας ξεκινά από κάποιον που πρώτα τόλμησε να τη φανταστεί.
Το μεγάλο Αρχείο
Κι έτσι επιστρέφουμε στην αρχική μας σκέψη.
Ίσως κάποτε η επιστήμη να μπορέσει να ανοίξει ένα Αρχείο πολύ μεγαλύτερο από όλα τα ανθρώπινα αρχεία.
Το Αρχείο του ίδιου του Σύμπαντος.
Εάν αυτό συμβεί, τότε δεν θα αλλάξει η Ιστορία.
Θα αλλάξει η γνώση της Ιστορίας.
Οι χαμένες σελίδες μπορεί να ξαναβρεθούν.
Τα γεγονότα μπορεί να φωτιστούν.
Οι μύθοι μπορεί να καταρρεύσουν.
Οι παραχαράξεις μπορεί να αποκαλυφθούν.
Οι άγνωστοι άνθρωποι μπορεί να αποκτήσουν ξανά θέση στην ιστορική μνήμη.
Και ίσως, μαζί με την ανθρώπινη Ιστορία, να ανοίξει και ένας άλλος φάκελος:
ο φάκελος της ίδιας της κοσμικής Ιστορίας.
Πώς άρχισε το Σύμπαν;
Πώς εξελίχθηκε;
Τι υπήρχε πριν από όσα μπορούμε σήμερα να παρατηρήσουμε;
Τι είναι ο χρόνος;
Υπάρχει πραγματικά ως θεμελιώδης οντότητα ή είναι ένας τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλός μας οργανώνει τα γεγονότα;
Και, τελικά:
Γιατί υπάρχει κάτι αντί για το τίποτα;
Ερωτήματα που ακόμη και η πιο προηγμένη φυσική δεν έχει κλείσει οριστικά.
Και τότε τι απομένει από τους θεούς;
Αν κάποτε η επιστήμη κατορθώσει να δώσει φυσικές απαντήσεις στα μεγάλα κοσμολογικά ερωτήματα που επί χιλιετίες μονοπώλησαν οι θρησκείες, τότε θα συμβεί κάτι που η ανθρωπότητα έχει ήδη αρχίσει να βιώνει:
Η εξήγηση της φύσης θα πάψει να χρειάζεται την προσφυγή στο υπερφυσικό.
Δεν θα είναι η πρώτη φορά.
Κάθε φορά που ένα φυσικό φαινόμενο εξηγείται, ένας ακόμη χώρος που κάποτε καταλαμβανόταν από τον μύθο περνά στην περιοχή της γνώσης.
Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη ήττα κάθε ανθρωπόμορφου θεού:
όχι ότι κάποιος τον πολεμά, αλλά ότι παύουμε να τον χρειαζόμαστε ως εξήγηση.
Ο άνθρωπος δεν χρειάζεται πλέον έναν κεραυνό του Δία για να εξηγήσει τον κεραυνό.
Δεν χρειάζεται έναν θεό για να εξηγήσει την κίνηση των πλανητών.
Και ίσως, κάποτε, να μη χρειάζεται ούτε έναν δημιουργό για να εξηγήσει τη δημιουργία.
Αλλά αυτό είναι ακόμη ένα ερώτημα.
Όχι μια τελική απάντηση.
Το τελευταίο παράδοξο
Ίσως, λοιπόν, η αθανασία να βρίσκεται πολύ πιο κοντά μας απ’ όσο νομίζουμε.
Όχι ως αιώνια ζωή.
Αλλά ως αιώνια πληροφορία.
Ο άνθρωπος πεθαίνει.
Το έργο του μπορεί να παραμείνει.
Το σώμα του διαλύεται.
Οι συνέπειες των πράξεών του μπορεί να συνεχίσουν να υπάρχουν.
Η φωνή του σιωπά.
Αλλά τα ίχνη της μπορεί να εξακολουθούν να αποτελούν μέρος της πραγματικότητας.
Και αν κάποτε μάθουμε να διαβάζουμε αυτά τα ίχνη;
Τότε ίσως ανακαλύψουμε ότι ο άνθρωπος δεν ήταν ποτέ τόσο «χαμένος» όσο πίστευε.
Ή ίσως ανακαλύψουμε κάτι πολύ πιο σκληρό:
Ότι όλα διασώθηκαν εκτός από εκείνον που τα έζησε.
Και τότε θα πρέπει να αποφασίσουμε τι εννοούμε πραγματικά όταν λέμε:
ΑΘΑΝΑΣΙΑ.
Αύριο η Διοτίμα
Αύριο, λοιπόν, η Διοτίμα θα πάρει τη σκυτάλη.
Όχι για να μας προσφέρει έναν ακόμη μύθο.
Ούτε για να κατασκευάσει μια καινούργια θρησκεία με υλικά της σύγχρονης φυσικής.
Αλλά για να σταθεί ακριβώς εκεί όπου τελειώνει η βεβαιότητα και αρχίζει το ερώτημα.
Γιατί αν υπάρχει σήμερα μία οριστική απάντηση σε όλα αυτά, είναι μόνο μία:
Δεν υπάρχουν ακόμη οριστικές απαντήσεις.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο συναρπαστικό πράγμα που γνωρίζουμε.