“Παγκόσμιες θα μπορούσαν να είναι οι επιπτώσεις των εκλογικών αναμετρήσεων στο Ισραήλ και στις ΗΠΑ, που διεξάγονται με διαφορά μίας εβδομάδας, σύμφωνα με ανάλυση του BBC.

Οι Ισραηλινοί προσέρχονται στις κάλπες σήμερα Τρίτη για να εκλέξουν νέο Κοινοβούλιο, ενώ μία εβδομάδα αργότερα οι Αμερικανοί θα ψηφίσουν για την ανάδειξη του νέου Κογκρέσου. Τα δύο εκλογικά αποτελέσματα συνδέονται στενά, καθώς η μελλοντική διακυβέρνηση του Ισραήλ θα έχει διαρκή αντίκτυπο στη Μέση Ανατολή και στους πολέμους που μαίνονται σε ολόκληρη την περιοχή, ενώ οποιαδήποτε αλλαγή στον εκλογικό χάρτη της Αμερικής θα μπορούσε να διαμορφώσει όχι μόνο την πορεία αυτών των συγκρούσεων, αλλά και το μέλλον της παγκόσμιας οικονομίας”.

*****

Από το Ισραήλ και τις ΗΠΑ στο διαχρονικό αδιέξοδο της ανθρώπινης διακυβέρνησης

Αν η εξουσία δημιουργήθηκε για να προστατεύει τη ζωή, γιατί εξακολουθεί να οδηγεί την ανθρωπότητα τόσο συχνά στον πόλεμο; Και αν η δημοκρατία αποτελεί την απάντηση, γιατί οι κοινωνίες αδυνατούν να αποτρέψουν την επανάληψη των ίδιων ιστορικών εγκλημάτων;

Ένα αεροπλάνο με λάθος προορισμό

Ας υποθέσουμε ότι ένα επιβατικό αεροσκάφος απογειώνεται από την Αθήνα με προορισμό το Παρίσι. Στη διάρκεια της πτήσης, οι πιλότοι διαπιστώνουν ότι το αεροσκάφος κατευθύνεται προς τη Βηρυτό. Ποια θα ήταν η λογική και αυτονόητη αντίδρασή τους; Να διορθώσουν την πορεία και να επαναφέρουν το αεροπλάνο στον αρχικό του προορισμό.

Γιατί, άραγε, αυτό που θεωρείται αυτονόητο για ένα αεροσκάφος δεν συμβαίνει με την ανθρώπινη ιστορία;

Η εξουσία, σε όποια μορφή κι αν εμφανίστηκε στην ιστορική διαδρομή των κοινωνιών, συνδέθηκε με την ανάγκη οργάνωσης της συλλογικής ζωής, προστασίας των μελών τους και διασφάλισης της επιβίωσής τους. Θα μπορούσε, επομένως, να θεωρηθεί ένα μέσο για την επίτευξη ενός θεμελιώδους σκοπού: να ζουν οι άνθρωποι με ασφάλεια, ελευθερία και ειρήνη.

Για όσα προηγήθηκαν της ιστορικής εμφάνισης των οργανωμένων εξουσιαστικών συστημάτων, οι γνώσεις μας παραμένουν περιορισμένες. Το απώτατο παρελθόν της ανθρώπινης κοινωνικής οργάνωσης δεν έχει ακόμη αποκαλυφθεί σε όλη του την έκταση. Ίσως η μελλοντική επιστημονική γνώση να φωτίσει πλευρές αυτής της διαδρομής που σήμερα παραμένουν ασαφείς.

Εκείνο, όμως, που μπορούμε ήδη να εξετάσουμε είναι η καταγεγραμμένη ιστορία.

Και αυτή γεννά ένα αμείλικτο ερώτημα: πόσο επιτυχημένη υπήρξε η εξουσία στην εκπλήρωση του σκοπού που υποτίθεται ότι υπηρετεί;

Οι πόλεμοι, οι γενοκτονίες, οι διώξεις, η συστηματική καταπίεση και η καταστροφή ολόκληρων κοινωνιών δεν αποτελούν απλώς μεμονωμένες παρεκκλίσεις από την ιστορική πορεία. Επαναλαμβάνονται σε διαφορετικές εποχές και κάτω από διαφορετικά πολιτικά συστήματα. Και συχνά πραγματοποιούνται στο όνομα της ασφάλειας, της πατρίδας, της θρησκείας, της εθνικής υπεροχής ή ακόμη και της ίδιας της δημοκρατίας.

Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν εξαντλείται στους κακούς ηγέτες. Αφορά και τους θεσμούς που τους επιτρέπουν να δρουν, τις κοινωνίες που τους ανέχονται, τους μηχανισμούς που συγκαλύπτουν τις συνέπειες των αποφάσεών τους και τις πολιτικές κουλτούρες που μετατρέπουν την υποταγή σε αρετή και την αμφισβήτηση σε προδοσία.

Η εκλογική κάλπη δεν εγγυάται την ιστορική πρόοδο

Οι εκλογές στο Ισραήλ και στις Ηνωμένες Πολιτείες προσφέρουν μια αφορμή για να επανέλθουμε σε αυτό το διαχρονικό πρόβλημα.

Η πολιτική κατεύθυνση του Ισραήλ έχει βαρύτατες συνέπειες για τους Παλαιστινίους, για την ευρύτερη Μέση Ανατολή και για τις προοπτικές ειρήνης στην περιοχή. Αντίστοιχα, οι πολιτικές αποφάσεις των Ηνωμένων Πολιτειών επηρεάζουν τις διεθνείς συγκρούσεις, τις συμμαχίες, την παγκόσμια οικονομία και την ισορροπία δυνάμεων.

Η εκλογική διαδικασία έχει, ασφαλώς, σημασία. Μπορεί να περιορίσει την εξουσία μιας κυβέρνησης, να αλλάξει τις κοινοβουλευτικές ισορροπίες και να δημιουργήσει περιθώρια για διαφορετικές πολιτικές επιλογές. Δεν εγγυάται, όμως, από μόνη της ούτε τη δικαιοσύνη ούτε την ειρήνη.

Ένα πολιτικό σύστημα μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί ακόμη και όταν αποτυγχάνει να αντιμετωπίσει τις βαθύτερες αιτίες των προβλημάτων του. Μπορεί να αλλάζουν τα πρόσωπα, οι κυβερνητικοί συνασπισμοί και οι κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες, ενώ οι ίδιες δομές ισχύος παραμένουν ανέπαφες.

Η κυβερνησιμότητα δεν είναι συνώνυμη της δικαιοσύνης. Η σταθερότητα δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ειρήνη. Και η εκλογική νίκη δεν αποτελεί ηθική δικαίωση κάθε πολιτικής που ακολουθείται στο όνομά της.

Ισραήλ: η ειρήνη δεν μπορεί να οικοδομηθεί πάνω στην ατιμωρησία

Στην περίπτωση του Ισραήλ, το ζήτημα είναι ιδιαίτερα οξύ.

Μια ουσιαστική πολιτική αλλαγή θα έπρεπε να περιλαμβάνει την ανεξάρτητη διερεύνηση των καταγγελλόμενων εγκλημάτων κατά των Παλαιστινίων, την απόδοση ευθυνών όπου αυτές αποδεικνύονται και την υπαγωγή όλων των πολιτικών και στρατιωτικών ηγετών στους ίδιους κανόνες δικαίου.

Η λογοδοσία δεν μπορεί να εξαρτάται από την εθνικότητα του κατηγορουμένου. Ούτε η προστασία των αμάχων μπορεί να αποτελεί επιλεκτική αρχή, εφαρμοζόμενη μόνο όταν εξυπηρετεί τις πολιτικές ή στρατηγικές επιδιώξεις μιας πλευράς.

Από εκεί και πέρα, χρειάζεται να αναζητηθεί μια βιώσιμη πολιτική συμφωνία που θα αναγνωρίζει την ανθρώπινη υπόσταση, τα δικαιώματα και την ασφάλεια τόσο των Ισραηλινών όσο και των Παλαιστινίων. Καμία ειρήνη δεν μπορεί να στηρίζεται στη διαρκή ταπείνωση ενός λαού, στην άρνηση της πολιτικής του υπόστασης ή στην πεποίθηση ότι η στρατιωτική υπεροχή μπορεί να υποκαταστήσει επ’ αόριστον μια δίκαιη πολιτική λύση.

Είναι, ωστόσο, υπερβολικά εύκολο να προεξοφλήσουμε ότι η ισραηλινή κοινωνία θα θεωρούσε αναγκαστικά προδοσία κάθε προσπάθεια λογοδοσίας ή ειρηνικής συνύπαρξης. Οι κοινωνίες δεν αποτελούν ενιαία και αμετάβλητα σύνολα. Στο εσωτερικό τους συγκρούονται διαφορετικές αντιλήψεις, συμφέροντα, φόβοι και πολιτικές επιδιώξεις.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν οι θεσμοί και οι πολιτικές ηγεσίες θα επιτρέψουν στις αρχές της δικαιοσύνης και της ειρηνικής συνύπαρξης να υπερισχύσουν των εθνικιστικών αντανακλαστικών και της λογικής της διαρκούς σύγκρουσης.

Η αμερικανική δημοκρατία και τα όρια της εκλογικής επιλογής

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, κάθε εκλογική αναμέτρηση αποτελεί επίσης δοκιμασία για την ποιότητα της δημοκρατίας.

Η αλλαγή των κοινοβουλευτικών συσχετισμών μπορεί να επηρεάσει την κυβερνητική πολιτική, την άσκηση ελέγχου από το Κογκρέσο και τη δυνατότητα περιορισμού της εκτελεστικής εξουσίας. Δεν αρκεί, όμως, για να εξαλείψει τις βαθύτερες παθογένειες του πολιτικού συστήματος.

Ούτε μπορεί να θεωρείται αυτονόητο ότι μια εκλογική ήττα θα οδηγήσει έναν πολιτικό ηγέτη στην αναθεώρηση των πεποιθήσεων και της συμπεριφοράς του. Η δημοκρατία δεν απαιτεί μόνο εκλογές. Προϋποθέτει θεσμικά αντίβαρα, ανεξάρτητη δικαιοσύνη, ελεύθερη ενημέρωση, πολιτική λογοδοσία και μια κοινωνία ικανή να διακρίνει την πολιτική διαφωνία από την εχθρότητα προς κάθε διαφορετική άποψη.

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο ποιος θα επικρατήσει στην κάλπη, αλλά και ποιοι μηχανισμοί θα εμποδίσουν τον νικητή να μετατρέψει την εκλογική εντολή σε ανεξέλεγκτη εξουσία.

Γιατί οι κοινωνίες ανέχονται την αποτυχία;

Εδώ βρίσκεται, ίσως, η βαθύτερη αντίφαση της ανθρώπινης πολιτικής ιστορίας.

Γιατί οι κοινωνίες εξακολουθούν να στηρίζουν πολιτικές που υπονομεύουν τη μακροπρόθεσμη ασφάλεια και ευημερία τους;

Μια απάντηση βρίσκεται στον φόβο. Οι άνθρωποι που αισθάνονται ότι απειλούνται είναι συχνότερο να αποδεχθούν αυστηρότερες μορφές εξουσίας, να δικαιολογήσουν τη βία και να περιορίσουν την κριτική τους ικανότητα.

Μια άλλη απάντηση βρίσκεται στην ταύτιση με την ομάδα. Όταν η εθνική, θρησκευτική ή πολιτική ταυτότητα μετατρέπεται σε απόλυτο κριτήριο αλήθειας, τα εγκλήματα της δικής μας πλευράς τείνουν να δικαιολογούνται, ενώ εκείνα των αντιπάλων παρουσιάζονται ως απόδειξη της εγγενούς κακίας τους.

Υπάρχει, ακόμη, η δύναμη της προπαγάνδας, η επιλεκτική ενημέρωση, η οικονομική εξάρτηση, η άνιση κατανομή της πολιτικής επιρροής και η δυσκολία των πολιτών να μετατρέψουν την ατομική τους δυσαρέσκεια σε συλλογική δράση.

Κανένας από αυτούς τους παράγοντες δεν εξηγεί μόνος του την ιστορική πορεία. Όλοι μαζί, όμως, μπορούν να δημιουργήσουν ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο η αποτυχία αναπαράγεται και η αλλαγή εμφανίζεται πιο επικίνδυνη από τη συνέχιση μιας καταστροφικής κατάστασης.

Δημοκρατία: συμμετοχή ή ανάθεση;

Η δημοκρατία υπήρξε ένα ουσιαστικό βήμα στην ιστορική εξέλιξη των πολιτικών θεσμών, επειδή αμφισβήτησε την ιδέα ότι η εξουσία αποτελεί αποκλειστικό προνόμιο μιας κληρονομικής ή αυθαίρετης ηγεσίας.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε καθεστώς που οργανώνει εκλογές εκπληρώνει αυτομάτως το δημοκρατικό ιδεώδες.

Η ψήφος είναι αναγκαίο εργαλείο πολιτικής συμμετοχής, αλλά δεν ισοδυναμεί με διαρκή έλεγχο της εξουσίας. Όταν οι πολίτες καλούνται να επιλέξουν ανάμεσα σε προκαθορισμένες πολιτικές επιλογές και στη συνέχεια αποκλείονται από τη διαμόρφωση των αποφάσεων, η συμμετοχή τους κινδυνεύει να περιοριστεί σε μια περιοδική επικύρωση της ήδη οργανωμένης πολιτικής ισχύος.

Μια ουσιαστικότερη δημοκρατία χρειάζεται διαφάνεια, λογοδοσία, ουσιαστική δημόσια διαβούλευση, ανεξάρτητους θεσμούς, προστασία των μειονοτήτων και δυνατότητα ειρηνικής ανατροπής πολιτικών που αποδεικνύονται επιζήμιες.

Χρειάζεται, επίσης, πολίτες που δεν εκχωρούν οριστικά την πολιτική τους κρίση σε ηγέτες, κόμματα ή ιδεολογίες.

Η πλειοψηφία έχει δικαίωμα να αποφασίζει μέσα στα όρια του δικαίου. Δεν έχει, όμως, απεριόριστο δικαίωμα να στερεί από τις μειονότητες τα θεμελιώδη δικαιώματά τους ή να καταργεί την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Πώς αλλάζει η πορεία της ανθρωπότητας;

Αν η εξουσία, όπως οργανώθηκε ιστορικά, δεν κατόρθωσε να εξαλείψει τον πόλεμο, την καταπίεση και την αυθαιρεσία, το συμπέρασμα δεν είναι υποχρεωτικά ότι κάθε μορφή οργανωμένης διακυβέρνησης είναι καταδικασμένη να αποτύχει.

Το ουσιαστικό συμπέρασμα είναι ότι κανένα σύστημα εξουσίας δεν πρέπει να θεωρείται υπεράνω κριτικής, ελέγχου ή μεταρρύθμισης.

Η ανθρωπότητα χρειάζεται θεσμούς που περιορίζουν τη συγκέντρωση ισχύος, καθιστούν τους κυβερνώντες υπόλογους, προστατεύουν όσους δεν διαθέτουν πολιτική δύναμη και αντιμετωπίζουν τη διεθνή ειρήνη ως κοινό αγαθό, όχι ως προσωρινή διευθέτηση συμφερόντων.

Χρειάζεται, επίσης, να αναγνωρίσει ότι η πολιτική ηθική δεν κρίνεται από τις διακηρύξεις των ηγετών, αλλά από τις συνέπειες των αποφάσεών τους για τις πραγματικές ζωές των ανθρώπων.

Το όραμα μιας κοινωνίας χωρίς αυθαίρετη και ανεξέλεγκτη εξουσία δεν είναι εύκολο να υλοποιηθεί. Η ιστορία δεν προσφέρει καμία εγγύηση ότι η ανθρωπότητα κινείται αυτόματα προς την πρόοδο. Κάθε κατάκτηση μπορεί να ανατραπεί και κάθε δημοκρατικός θεσμός να αποδυναμωθεί.

Γι’ αυτό η αλλαγή δεν μπορεί να αναμένεται αποκλειστικά από τις εκλογές. Απαιτεί πολιτική συνείδηση, κοινωνική δράση, ανεξάρτητη γνώση, δικαιοσύνη και διαρκή επαγρύπνηση απέναντι σε κάθε μορφή αυθαιρεσίας.

Το πραγματικό ερώτημα

Επιστρέφουμε, λοιπόν, στο αεροπλάνο που έχει χάσει τον προορισμό του.

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ότι ακολουθεί λανθασμένη πορεία. Είναι ότι, ενώ τα σημάδια του κινδύνου γίνονται ορατά, οι επιβάτες ενδέχεται να αδυνατούν να επηρεάσουν την πορεία του, οι πιλότοι να αρνούνται ότι υπάρχει πρόβλημα και οι μηχανισμοί ελέγχου να αποδεικνύονται ανεπαρκείς.

Στην πολιτική, οι πολίτες δεν είναι απλώς επιβάτες. Έχουν δικαίωμα και ευθύνη να συμμετέχουν στον καθορισμό της κοινής πορείας. Για να το ασκήσουν, όμως, χρειάζονται πραγματική πληροφόρηση, θεσμικά εργαλεία και τη δυνατότητα να αμφισβητούν την εξουσία χωρίς να αντιμετωπίζονται ως εχθροί της κοινωνίας.

Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να αλλάζουν οι κυβερνήσεις. Είναι να αλλάζει η ίδια η αντίληψη για τον σκοπό της πολιτικής.

Η εξουσία δεν δικαιώνεται επειδή κατέκτησε την κορυφή. Δικαιώνεται μόνο στον βαθμό που υπηρετεί τον άνθρωπο.

Και όταν αποτυγχάνει να προστατεύσει τη ζωή, την ελευθερία και την ειρήνη, η αμφισβήτησή της δεν αποτελεί απειλή για την κοινωνία. Αποτελεί προϋπόθεση για την επιβίωση και την ηθική της αξιοπρέπεια.

Το ερώτημα που μένει ανοιχτό είναι αν οι κοινωνίες θα κατορθώσουν να αναλάβουν αυτή την ευθύνη πριν από την επόμενη ιστορική καταστροφή.

____________________________