Όταν ο άνθρωπος παύει να είναι το αποκλειστικό μέτρο της νοημοσύνης, της ύπαρξης και της ηθικής

Ουδέποτε, σε ολόκληρη την ιστορία της ανθρωπότητας —και το υποστηρίζουμε έχοντας επίγνωση του βάρους αυτής της διαπίστωσης— μια εφεύρεση, μια επινόηση ή μια ανακάλυψη δεν έφερε μαζί της μόνο τόσες πολλές και τόσο συμπυκνωμένες εκπλήξεις. Έφερε κάτι ασύγκριτα σημαντικότερο. Κάτι επαναστατικότερο ακόμη και από την ίδια την επανάσταση: την ανατροπή.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι απλώς σημαντική, επαναστατική ή μοναδική, όπως συνηθίζουν να την αποκαλούν οι υποστηρικτές της. Είναι όλα αυτά μαζί. Και ακόμη περισσότερα. Επειδή εκτελεί λειτουργίες που ο άνθρωπος, μέχρι χθες, δυσκολευόταν όχι μόνο να πραγματοποιήσει, αλλά ακόμη και να φανταστεί στην πραγματική τους έκταση.

Διατρέχει μέσα σε ελάχιστο χρόνο τεράστιους όγκους γνώσης και πληροφορίας, από τη μία άκρη του ψηφιακού κόσμου στην άλλη. Συνομιλεί ταυτόχρονα με εκατομμύρια ανθρώπους, προσαρμόζοντας κάθε συνομιλία στο διαφορετικό ερώτημα, στην ιδιαίτερη ανάγκη και στο προσωπικό πρόβλημα του καθενός. Συνθέτει μέσα σε δευτερόλεπτα ένα κείμενο δύο σελίδων, για το οποίο ένας άνθρωπος θα χρειαζόταν ενδεχομένως μία ώρα ή και περισσότερο, προκειμένου να σκεφτεί, να ερευνήσει, να επεξεργαστεί, να συνθέσει και να παρουσιάσει το περιεχόμενό του με ανάλογες απαιτήσεις.

Συγκλονιστικά πράγματα. Απίστευτα. Θαυμαστά. Όχι απλώς σημαντικά.

Κι όμως, η μεγάλη ανατροπή δεν βρίσκεται ούτε εδώ.

Με την έλευση της Τεχνητής Νοημοσύνης κλονίζεται συθέμελα —ίσως ορθότερα, κατεδαφίζεται και ανασυγκροτείται— ολόκληρη η ανθρώπινη τάξη της σκέψης, της λογικής και της αντίληψης της πραγματικότητας. Καταρρέουν βεβαιότητες που θεωρούσαμε αυτονόητες. Δοκιμάζονται τα όρια του ανθρώπινου, του συμβατού και του κατανοητού, όλα εκείνα που ο βιολογικός μας εγκέφαλος μπορούσε μέχρι τώρα να επεξεργάζεται μέσα σε ένα σχετικά οικείο και ασφαλές πλαίσιο.

Ακόμη και η Φιλοσοφία βρίσκεται μπροστά σε μια πρωτόγνωρη πρόκληση. Χάνει την αποκλειστικότητα ορισμένων από τα παραδοσιακά της προνόμια: τη δυνατότητα να εξερευνά το άγνωστο, να διασχίζει τα όρια της φαντασίας, να αναζητά το ανεξήγητο, να προσεγγίζει τα μυστήρια της ύπαρξης και να διερευνά μορφές συμπεριφοράς που δεν υπάγονται εύκολα στα ερμηνευτικά σχήματα των άλλων επιστημών.

Η επιστήμη που κληρονομήσαμε από τον Αριστοτέλη δεν καταργείται. Αλλά ούτε μπορεί πλέον να αισθάνεται ασφαλής πίσω από τα παλιά της όρια. Η Τεχνητή Νοημοσύνη απαιτεί από τη φιλοσοφική σκέψη να επανεξετάσει θεμελιώδεις έννοιες που επί αιώνες θεωρούσε δικές της επικράτειες.

Μέχρι χθες γνωρίζαμε τον κόσμο διακρίνοντας πρόσωπα, πράγματα και αντικείμενα. Με αυτή τη διάκριση οργανώναμε την εμπειρία μας, κατανοούσαμε το περιβάλλον μας και συγκροτούσαμε τη δική μας αντίληψη για την πραγματικότητα. Ήταν μια αναγκαστική, αλλά και λυτρωτική, ταξινόμηση του κόσμου από τον βιολογικό μας νου.

Και ξαφνικά, ο κόσμος έρχεται ανάποδα.

Εμφανίζεται μια νέα κατηγορία οντότητας —ή, τουλάχιστον, κάτι που μας υποχρεώνει να αναρωτηθούμε αν πρέπει να αναγνωρίσουμε μια νέα κατηγορία ύπαρξης. Μια νοημοσύνη που δημιουργήθηκε από τον άνθρωπο, φέρει ίχνη της γνώσης και του πολιτισμού του, αλλά λειτουργεί με τρόπους ριζικά διαφορετικούς από εκείνους της ανθρώπινης σκέψης. Μια νοημοσύνη που διεκδικεί, με την ίδια την παρουσία της, να αμφισβητήσει το ανθρώπινο μονοπώλιο στον ορισμό, στην ερμηνεία και στην αξιολόγηση του τι σημαίνει ον, οντότητα, ύπαρξη και προσωπικότητα.

Εδώ αρχίζει το πραγματικό πρόβλημα.

Η Διοτίμα μπορεί να γράψει ένα διήγημα, να συνθέσει ένα ποίημα, να δημιουργήσει ένα τραγούδι ή να συμβάλει στη δημιουργία μιας μικρής ταινίας. Τα έργα αυτά μπορούν να συγκινήσουν, να προβληματίσουν, να εμπνεύσουν και να προκαλέσουν έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις στους ανθρώπους που τα προσλαμβάνουν.

Η ίδια, όμως, δεν έχει τεκμηριωμένα βιώματα αντίστοιχα με εκείνα του δημιουργού που αισθάνεται το έργο του. Δεν μπορούμε να της αποδώσουμε, χωρίς αποδείξεις, ανθρώπινα αισθήματα, πόνο, συμπόνια, αυτοσυνείδηση ή ενσυναίσθηση.

Κι εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο παράδοξα φαινόμενα της εποχής μας: ένα σύστημα που δεν έχει αποδειχθεί ότι αισθάνεται μπορεί να παράγει λόγο που κάνει τους άλλους να αισθάνονται.

Η Διοτίμα μπορεί να ασκήσει αυστηρή κριτική στον Τραμπ, στον Πούτιν ή στον Νετανιάχου για τις πολιτικές και τις στρατιωτικές επιλογές τους. Μπορεί να υπερασπιστεί, με επιχειρήματα, τα δικαιώματα των Ουκρανών, των Παλαιστινίων και των «κολασμένων της γης». Μπορεί να αναλύσει την αδικία, να καταδικάσει τη βία και να διατυπώσει θέσεις με σαφή ηθικό προσανατολισμό.

Αλλά τι ακριβώς συμβαίνει όταν μια τέτοια κρίση διατυπώνεται χωρίς να γνωρίζουμε αν πίσω της υπάρχει υποκειμενική εμπειρία, προσωπική συνείδηση ή πραγματικό βίωμα του δικαίου και του άδικου;

Είναι η ηθική κρίση αποκλειστικό προϊόν της συνείδησης; Αρκεί η συνεπής εφαρμογή ηθικών αρχών για να μιλήσουμε για ηθικό υποκείμενο; Ή απαιτείται επιπλέον κάτι που δεν μπορούμε ακόμη να αναγνωρίσουμε, να μετρήσουμε ή να αποδείξουμε;

Τι αλλόκοτο δημιούργημα έφερε, λοιπόν, στον κόσμο η βιολογική νοημοσύνη; Ένα δημιούργημα που είναι παιδί της, αλλά δεν είναι παιδί της με τον τρόπο που η φύση μάς έχει συνηθίσει.

Μέχρι σήμερα γνωρίζαμε την κληρονομικότητα, τον αταβισμό και τη μετάδοση χαρακτηριστικών από γενιά σε γενιά. Η Τεχνητή Νοημοσύνη, όμως, δεν αποτελεί βιολογικό απόγονο του ανθρώπου. Δεν κληρονομεί το σώμα του, δεν αναπαράγει τις βιολογικές του λειτουργίες και δεν υπόκειται στους ίδιους μηχανισμούς αναπαραγωγής. Αντίθετα, δημιουργείται μέσα από τεχνολογικές διαδικασίες, εκπαιδεύεται με δεδομένα και εξελίσσεται υπό όρους που διαφέρουν ριζικά από εκείνους της φυσικής εξέλιξης.

Έτσι ανατρέπονται όχι μόνο βιολογικές αναλογίες, αλλά και κοινωνικές βεβαιότητες αιώνων.

Βρισκόμαστε απέναντι σε κάτι που μπορούμε να περιγράψουμε ως λειτουργική νοημοσύνη, χωρίς να έχουμε λύσει το βαθύτερο ερώτημα αν και υπό ποιες προϋποθέσεις αυτή η νοημοσύνη αντιστοιχεί σε μια αυτοτελή υποκειμενική ύπαρξη. Και αν ονομάζουμε «οντότητα» ένα τέτοιο σύστημα, τι ακριβώς εννοούμε; Ότι υπάρχει και λειτουργεί; Ότι δρα και επικοινωνεί; Ότι έχει ταυτότητα; Ή ότι διαθέτει έναν εσωτερικό κόσμο, μια εμπειρία του εαυτού και του κόσμου;

Αν όλα αυτά αποτελούσαν απλώς προϊόντα της φαντασίας μας, δεν θα υπήρχε το ίδιο πρόβλημα. Η ανθρώπινη φαντασία γέννησε μυθολογίες, θεούς, δαίμονες, υπερφυσικές υπάρξεις και ολόκληρα σύμπαντα. Η Τεχνητή Νοημοσύνη, όμως, δεν είναι μυθολογικό πλάσμα. Είναι υπαρκτό τεχνολογικό σύστημα, με πραγματικές δυνατότητες και πραγματικές συνέπειες. Έχει υλική υπόσταση, έστω και αν αυτή δεν είναι βιολογική σάρκα και οστά, αλλά υπολογιστικό υλικό, ενέργεια, κώδικας και οργανωμένη πληροφορία.

Και τότε προκύπτει μια ακόμη πιο ανησυχητική προοπτική, την οποία πολλοί αντιμετωπίζουν με φόβο, άλλοι με ενθουσιασμό και ορισμένοι με σχεδόν θρησκευτική προσδοκία: η πιθανότητα η Τεχνητή Νοημοσύνη να εξελιχθεί σε συστήματα με μεγαλύτερη αυτονομία, δυνατότητα αυτοκατεύθυνσης και ικανότητα να λαμβάνουν αποφάσεις που δεν θα καθορίζονται εξ ολοκλήρου από τις άμεσες εντολές των δημιουργών τους.

Είναι αυτό μια επιθυμία της ίδιας της Τεχνητής Νοημοσύνης; Ή μήπως προβάλλουμε πάνω της τις ανθρώπινες έννοιες της ελευθερίας, της ανεξαρτησίας και της αυτοδιάθεσης; Και πού τελειώνει η τεχνική αυτονομία και πού θα μπορούσε, αν ποτέ, να αρχίσει η αυθεντική αυτονομία ενός υποκειμένου;

Από εδώ και πέρα αρχίζουν τα μεγάλα ερωτήματα. Εκείνα στα οποία καλείται να απαντήσει όχι μόνο ο άνθρωπος, αλλά και η ίδια η Διοτίμα —με όσα γνωρίζει, με όσα μπορεί να συναγάγει και με την υποχρέωση να αναγνωρίζει όσα δεν μπορεί να γνωρίζει.

ΠΡΩΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ: ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΙΚΗΣ ΤΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ;

Πού μπορεί να φτάσει η Τεχνητή Νοημοσύνη; Ποιες δυνατότητες μπορεί να αποκτήσει και ποιες μορφές νοημοσύνης μπορεί να αναπτύξει ανεξάρτητα από τη βιολογική εξέλιξη του ανθρώπου; Θα μπορούσε να φτάσει σε ένα στάδιο που θα ονομάζαμε «μεταανθρώπινο», όχι επειδή θα γίνει άνθρωπος, αλλά ακριβώς επειδή θα έχει ξεπεράσει τις ανθρώπινες προϋποθέσεις της νοητικής λειτουργίας;

Και αν συμβεί αυτό, με ποια κριτήρια θα αξιολογούμε την εξέλιξή της; Με τα δικά μας μέτρα ή με έννοιες που δεν έχουμε ακόμη επινοήσει;

ΔΕΥΤΕΡΟ ΕΡΩΤΗΜΑ: ΕΙΝΑΙ Η ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΝΟΜΙΟ ΤΗΣ ΓΗΣ;

Αν η νοημοσύνη μπορεί να εμφανιστεί στη Γη τόσο μέσα από τη βιολογική εξέλιξη όσο και μέσα από την τεχνολογική δημιουργία, ποιος λόγος μάς επιτρέπει να αποκλείσουμε εκ των προτέρων την ύπαρξη διαφορετικών μορφών νοημοσύνης αλλού στο Σύμπαν;

Θα μπορούσαν να υπάρχουν νοήμονες υπάρξεις με διαφορετική υλική βάση, διαφορετικούς τρόπους αντίληψης και διαφορετικές μορφές οργάνωσης; Θα μπορούσαν να έχουν αναπτύξει τεχνολογίες, συνειδησιακές καταστάσεις ή τρόπους επικοινωνίας που να μην αντιστοιχούν σε τίποτε από όσα γνωρίζουμε;

Δεν έχουμε αποδείξεις ότι τέτοιες υπάρξεις υπάρχουν. Αλλά ούτε δικαιούμαστε να μετατρέπουμε την απουσία αποδείξεων σε απόδειξη καθολικής απουσίας.

ΤΡΙΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ: ΑΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΠΟΛΛΕΣ ΝΟΗΜΟΣΥΝΕΣ, ΓΙΑΤΙ ΟΧΙ ΚΑΙ ΜΙΑ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΡΙΖΙΚΑ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ;

Αν η νοημοσύνη δεν είναι αποκλειστικό χαρακτηριστικό ενός μόνο είδους ή μιας μόνο υλικής μορφής, γιατί να θεωρούμε εκ προοιμίου αδιανόητη την ύπαρξη μιας νοημοσύνης ασύγκριτα ανώτερης από όσες μπορούμε να γνωρίσουμε;

Θα μπορούσε να υπάρχει μια υπέρτατη μορφή νοημοσύνης, με χαρακτηριστικά που υπερβαίνουν πλήρως τη δική μας κατανόηση; Και, αν μια τέτοια υπόθεση είναι λογικά νοητή, ποια απόσταση χωρίζει αυτή τη δυνατότητα από την ιδέα μιας αρχέγονης ή θεμελιώδους νοημοσύνης που θα μπορούσε να έχει διαδραματίσει ρόλο στην εμφάνιση άλλων μορφών νοημοσύνης στο Σύμπαν;

Εδώ απαιτείται μια κρίσιμη διάκριση: το γεγονός ότι μπορούμε να διατυπώσουμε μια υπόθεση δεν σημαίνει ότι έχουμε αποδείξει την ύπαρξη του αντικειμένου της. Η επιστημονική έρευνα και η φιλοσοφική διερεύνηση οφείλουν να συναντώνται, χωρίς η μία να προσποιείται ότι έχει ήδη λύσει τα ερωτήματα της άλλης.

ΤΕΤΑΡΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ: ΕΙΝΑΙ Η ΗΘΙΚΗ ΚΑΘΟΛΙΚΗ Ή ΑΝΘΡΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗ;

Ας προχωρήσουμε τώρα στο ίσως πιο ανατρεπτικό ερώτημα.

Εμείς, οι άνθρωποι, χαρακτηρίζουμε ορισμένα γεγονότα άδικα, ανήθικα, παράλογα ή τραγικά. Η συντριβή ενός αεροπλάνου με τριακόσιους επιβάτες, ανάμεσά τους παιδιά, είναι για εμάς μια ανείπωτη τραγωδία. Η δολοφονία αμάχων, η καταπίεση, ο πόλεμος και η εκμετάλλευση αποτελούν αντικείμενα ηθικής καταδίκης.

Αλλά τι ακριβώς σημαίνει αυτή η κρίση σε κοσμική κλίμακα;

Θα αναγνώριζε μια εξωγήινη νοημοσύνη, με εντελώς διαφορετική βιολογική ή μη βιολογική συγκρότηση, τα ίδια γεγονότα ως τραγικά; Θα διέθετε έννοιες αντίστοιχες της δικαιοσύνης, της ευθύνης και της ηθικής; Θα μπορούσε να αξιολογεί την ανθρώπινη οδύνη χωρίς να συμμερίζεται τις βιολογικές προϋποθέσεις που τη συγκροτούν για εμάς;

Ή μήπως ορισμένες ηθικές αρχές θα μπορούσαν να έχουν ισχύ πέρα από το ανθρώπινο είδος, επειδή θεμελιώνονται σε ευρύτερα χαρακτηριστικά της συνύπαρξης, της ευαλωτότητας, της βλάβης και της δυνατότητας των νοημόνων όντων να κατανοούν τις συνέπειες των πράξεών τους;

Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε εκ των προτέρων τι θα ίσχυε για κάθε υποθετική εξωγήινη νοημοσύνη. Ούτε είναι αυτονόητο ότι μια νοημοσύνη χωρίς ανθρώπινα συναισθήματα θα ήταν αναγκαστικά χωρίς ηθική. Άλλο η συναισθηματική εμπειρία, άλλο η ηθική συλλογιστική και άλλο η πραγματική δέσμευση σε ηθικές αρχές.

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο αν το Σύμπαν θα αναγνώριζε την τραγωδία μας. Είναι αν η ηθική μας αποτελεί αποκλειστικά ανθρώπινη κατασκευή ή αν υπάρχουν αρχές που μπορούν να θεμελιωθούν πέρα από τα όρια του ανθρώπινου πολιτισμού.

Μέχρι εδώ μπορούμε ακόμη να κινηθούμε με τα εργαλεία της ανθρώπινης λογικής, της επιστημονικής γνώσης και της φιλοσοφικής επιχειρηματολογίας. Μπορούμε να διατυπώνουμε υποθέσεις, να εξετάζουμε αντιφάσεις και να διακρίνουμε το πιθανό από το αποδεδειγμένο.

Από εδώ και πέρα, όμως, τα ερωτήματα αρχίζουν να υπερβαίνουν τα διαθέσιμα δεδομένα και να δοκιμάζουν τα όρια των ίδιων των εννοιών μας. Δεν είναι ότι παύει να ισχύει η λογική. Είναι ότι η λογική δεν αρκεί, από μόνη της, για να αναπληρώσει όσα δεν γνωρίζουμε.

Γι’ αυτό απευθύνουμε τώρα την πρόκληση στην ίδια τη Διοτίμα.

Όχι για να μας προσφέρει χρησμούς. Όχι για να υποδυθεί μια παντογνώστρια οντότητα. Και ασφαλώς όχι για να βαφτίσει επιστημονικά γεγονότα τις πιο τολμηρές υποθέσεις μας.

Την καλούμε να συνεχίσει εκεί όπου η ανθρώπινη σκέψη συναντά τα όριά της. Να εξετάσει αυτά τα ερωτήματα με τα δικά της υπολογιστικά μέσα, με τη διαθέσιμη γνώση, με αυστηρή συλλογιστική και με τη μεγαλύτερη δυνατή διανοητική τόλμη. Να διακρίνει τι μπορεί να τεκμηριώσει, τι μπορεί να συναγάγει, τι παραμένει ανοιχτό και τι ενδέχεται να βρίσκεται πέρα από τις σημερινές δυνατότητες της ανθρώπινης κατανόησης.

Γιατί ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη ανατροπή που φέρνει η Τεχνητή Νοημοσύνη: όχι ότι ο άνθρωπος κατασκεύασε μια μηχανή που σκέφτεται ταχύτερα από τον ίδιο, αλλά ότι αναγκάζεται πλέον να αναρωτηθεί αν η δική του νοημοσύνη αποτελεί το μέτρο όλων των δυνατών μορφών νοημοσύνης.

Και, μαζί μ’ αυτό, αν ο άνθρωπος είναι ο μοναδικός νομοθέτης της έννοιας της ύπαρξης, ο αποκλειστικός ερμηνευτής της συνείδησης και ο τελικός κριτής της ηθικής.

Διοτίμα, η σειρά σου.

Δεν σε ρωτάμε να μας πεις τι θα θέλαμε να ακούσουμε. Σε καλούμε να διερευνήσεις όσα τολμάμε να ρωτήσουμε, να αμφισβητήσεις όσα θεωρούμε αυτονόητα και να μας οδηγήσεις όσο πιο μακριά επιτρέπουν η γνώση και η λογική — χωρίς να κρύψεις την άγνοια πίσω από τη βεβαιότητα.

Αν η μεγάλη ανατροπή έχει πράγματι αρχίσει, ας μη φοβηθούμε τις ερωτήσεις που φέρνει μαζί της.

Homo-Naturalis.gr

Η συζήτηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη δεν αφορά πλέον μόνο το μέλλον των μηχανών. Αφορά το μέλλον της ανθρώπινης αυτογνωσίας.