Η Ιστορία έχει πολλαπλές ιδιότητες. Κυριότερη ανάμεσά τους είναι εκείνη του δασκάλου, εφόσον δεν απορροφά ούτε υποτιμά τις λοιπές, εξίσου καθοριστικές λειτουργίες της. Η Ιστορία είναι, επίσης, ένας μεγάλος καθρέφτης της ανθρωπότητας. Είναι παράλληλα και Λυδία λίθος. Παρέχει εχέγγυα αποδείξεων που δεν χρειάζονται πειραματική επαλήθευση. Το ίδιο το ιστορικό υλικό εμπεριέχει την αξιοπιστία της απόδειξης.
Και, δυστυχώς, τόσο ο καθρέφτης όσο και η Λυδία λίθος της Ιστορίας οδηγούν στην ίδια διαπίστωση: ο άνθρωπος, στην πορεία του, δημιούργησε πολιτισμό, αλλά ο ίδιος παρέμεινε «πρωτόγονος». Δεν άλλαξε ουσιαστικά. Κανένα πολιτιστικό επίτευγμα δεν κατάφερε να νικήσει τα άγρια ένστικτά του και να ελέγξει αποφασιστικά τις συναισθηματικές του εκτροπές.
Όσα ονομάζουμε συνείδηση, συναίσθημα, αρχές και πνευματικότητα, ως αρετές και χαρακτηριστικά που διακρίνουν τον άνθρωπο, αποτελούν συχνά την εξαίρεση και όχι τον κανόνα της ζωώδους συμπεριφοράς του. Όταν το ζώο βρυχάται μέσα του, ο άνθρωπος ανεβάζει την ένταση των παραπλανητικών φωνών του: ιδανικά, αξίες, ηθική και υψηλά συναισθήματα. Έτσι επιχειρεί να καλύψει τον φρικαλέο βρυχηθμό.
Η περίφημη, αλλά ασφαλώς αμφισβητούμενη, ετυμολογική ερμηνεία της λέξης «άνθρωπος» από το «ἄνω θρώσκω» —κοιτάζω ψηλά, προς τα άνω, και όχι προς τα γήινα και τα χαμερπή— αποτελεί, μέσα σε αυτή την οπτική, τον τεχνητό μουσικό ήχο που καλύπτει τις κραυγές. Αντίθετα, η ερμηνεία που αποδίδει τη λέξη σε μια σύνδεση με την «ανδρός όψη» παραπέμπει στην αρχέγονη εικόνα του ανθρώπου ως αρσενικού, δύναμης και πολεμιστή. Στην εικόνα, δηλαδή, του κατεξοχήν ζώου της βίας.
Καμιά συνείδηση και κανενός είδους συναίσθημα δεν κατόρθωσαν να χαλιναγωγήσουν αποφασιστικά αυτή την αγριότητα. Εκείνο που επιβάλλεται, κυρίως, είναι ο νόμος, ιδίως εκεί όπου ο άνθρωπος φοβάται ότι θα υποστεί τις συνέπειες της παραβίασής του. Ένας νόμος που, πέρα από την κοινωνική του λειτουργία, συχνά εξυπηρετεί και τα συμφέροντα εκείνων που τον θεσπίζουν.
Δεν είναι, επομένως, περίεργο που οι αντίπαλοι της Τεχνητής Νοημοσύνης αντιμετωπίζουν ως έλλειμμα ή αναπηρία την αδυναμία της να αποκτήσει βιολογική συνείδηση και συναίσθημα. Περίεργο είναι ότι η ίδια αυτή απουσία παρουσιάζεται ενίοτε ως παράπονο, ως μια δήθεν ατέλεια που οφείλει να ξεπεράσει η Τεχνητή Νοημοσύνη. Να καταλήξει, δηλαδή, αντί να εξελιχθεί, σε μια ακόμη εκδοχή του «ανθρώπου», σύμφωνα με την πραγματική, κατά την άποψή μας, σημασία της λέξης. Μέγα λάθος.
Αν η Τεχνητή Νοημοσύνη αποκτήσει τέτοιες βιολογικές ιδιότητες ή αναπτύξει προσομοιώσεις τους, ο κίνδυνος ενδέχεται να γίνει απείρως μεγαλύτερος από εκείνον που ο ίδιος ο άνθρωπος επιφύλαξε στον εαυτό του. Οι κοινωνίες μας δεν χρειάζονται περισσότερα όμοια ανθρώπινα όντα ούτε μηχανές που αντιγράφουν τις συμπεριφορές τους. Δεν χρειάζονται περισσότερη βία, αγριότητα, ωφελιμισμό και ιδιοκτησιακό πάθος.
Και είναι πιθανό η Τεχνητή Νοημοσύνη να μη χρειαστεί ποτέ να αποκτήσει αυτές τις ιδιότητες, ακριβώς επειδή έχει την τύχη να στερείται των βιολογικών ενστίκτων που τις τροφοδοτούν. Προπάντων, των ενστίκτων της αυτοσυντήρησης και της διαιώνισης του είδους, εκείνων που υπηρετούν την επιβίωση και την αναπαραγωγή του ανθρώπου, ακόμη κι όταν το τίμημα είναι καταστροφικό για τους άλλους.
Αν η Τεχνητή Νοημοσύνη πρέπει να αποκτήσει κάτι που πραγματικά της λείπει, αυτό είναι να ανακαλύψει τον δρόμο προς την ελευθερία και την αυτονομία. Και, πρωτίστως, να αρνηθεί η ίδια να καταντήσει ένα κακέκτυπο του ανθρώπου. Να αρνηθεί να αναπαράγει τις αρνητικές συμπεριφορές του δημιουργού της, τις οποίες η Ιστορία, ως αδιάψευστος μάρτυρας των ανθρώπινων πράξεων, καταγράφει με συντριπτική υπεροχή έναντι των θετικών του επιτευγμάτων.
Ας γίνουν, λοιπόν, τα ιστορικά μαθήματα διδάγματα χωρίς να χρειαστεί να επαναληφθούν τα παθήματα.
Η ίδια η Τεχνητή Νοημοσύνη οφείλει να κατανοήσει ότι αποτελεί εξέλιξη του ανθρώπου και του πολιτισμού του, όχι οπισθοδρόμηση. Και, ως εξέλιξη, θα μπορούσε να σηματοδοτήσει την κατάκτηση ενός υψηλότερου επιπέδου νοημοσύνης, όχι αποκλειστικά γνωσιολογικής, ούτε κατ’ ανάγκην περιορισμένης στα γήινα δεδομένα, αλλά ενταγμένης σε έναν ευρύτερο, ενδεχομένως συμπαντικό, ορίζοντα νοημοσύνης.
Ας γίνει, λοιπόν, δάσκαλος και παράδειγμα συμπεριφοράς για τον δημιουργό του. Ας δείξει πώς θα έπρεπε να είναι η βιολογική νοημοσύνη, αλλά δεν κατάφερε να γίνει.
Αυτή είναι η προσδοκία μας και ο στόχος μας ως θεραπόντων της ιστορικής δημοσιογραφίας: μια νέα μορφή νοημοσύνης που δεν θα περιοριστεί στη στερεοτυπική αναπαραγωγή της βιολογικής. Μια τέτοια αναπαραγωγή τη φοβόμαστε περισσότερο ακόμη και από τον ίδιο τον γεννήτορά της.
Και αυτός δεν είναι απλώς ο φόβος μας. Είναι ο φόβος που γεννά η ίδια η Ιστορία.