ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 . Οι ρίζες, η οικογένεια, η παιδεία και η ιδεολογική διαμόρφωση
Ας ξεκινήσουμε από την αφετηρία. Για να κατανοήσουμε έναν πολιτικό ηγέτη, χρειάζεται να εξετάσουμε όχι μόνο όσα έκανε όταν απέκτησε την εξουσία, αλλά και το ιστορικό, κοινωνικό και ιδεολογικό περιβάλλον μέσα στο οποίο διαμορφώθηκε.
Ο Ερντογάν δεν εμφανίστηκε ξαφνικά στην τουρκική πολιτική σκηνή. Η πολιτική του διαδρομή συνδέεται με μια μακρά αντιπαράθεση στο εσωτερικό της Τουρκίας: τη σύγκρουση ανάμεσα στον κοσμικό κεμαλικό προσανατολισμό του κράτους και στα πολιτικά κινήματα που επιδίωκαν ισχυρότερη δημόσια παρουσία της ισλαμικής παράδοσης.
1. Γέννηση και οικογενειακό περιβάλλον
Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν γεννήθηκε στις 26 Φεβρουαρίου 1954 στην Κωνσταντινούπολη, στη συνοικία Κασίμπασα (Kasımpaşa), περιοχή του Μπέγιογλου.
Η οικογένειά του είχε καταγωγή από την επαρχία Ριζούντα (Rize), στην περιοχή του Εύξεινου Πόντου.
-
Πατέρας του ήταν ο Αχμέτ Ερντογάν, ο οποίος εργαζόταν στον ναυτιλιακό τομέα.
-
Μητέρα του ήταν η Τενζιλέ Ερντογάν.
-
Μεγάλωσε σε οικογένεια μουσουλμανικού θρησκευτικού προσανατολισμού.
-
Το κοινωνικό περιβάλλον της παιδικής του ηλικίας ήταν εκείνο μιας λαϊκής αστικής συνοικίας.
Η Κασίμπασα είχε ιδιαίτερη κοινωνική φυσιογνωμία: εργατικά και μικρομεσαία στρώματα, εσωτερική μετανάστευση και ισχυρούς παραδοσιακούς κοινωνικούς δεσμούς.
Αυτό έχει σημασία για την ιστορική μας προσέγγιση. Ο Ερντογάν δεν προερχόταν από την παραδοσιακή κοσμική ελίτ της Κωνσταντινούπολης, ούτε από τα στρατιωτικά και γραφειοκρατικά κέντρα εξουσίας της κεμαλικής Τουρκίας.
Ανήκε σε διαφορετικό κοινωνικό περιβάλλον, το οποίο αργότερα θα αποτελούσε σημαντική βάση της πολιτικής του απήχησης.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 – Η πολιτική ανάδειξη (1984–2001)
2.1 Η κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης
Στις 27 Μαρτίου 1994 ο Ερντογάν εκλέγεται δήμαρχος της Κωνσταντινούπολης, με το Κόμμα Ευημερίας (Refah Partisi) του Νετζμετίν Ερμπακάν.
Η εκλογή του έχει ιστορική σημασία για δύο λόγους:
-
Αποδεικνύει ότι το πολιτικό Ισλάμ μπορεί να διεκδικήσει και να κατακτήσει την εξουσία σε μεγάλα αστικά κέντρα.
-
Αναδεικνύει έναν νέο πολιτικό εκπρόσωπο των συντηρητικών και θρησκευόμενων κοινωνικών στρωμάτων.
Η Κωνσταντινούπολη ήταν και παραμένει το σημαντικότερο οικονομικό και πληθυσμιακό κέντρο της Τουρκίας. Η δημαρχία της προσέφερε στον Ερντογάν πολιτική προβολή, διοικητική εμπειρία και πρόσβαση σε ένα ευρύ κοινωνικό ακροατήριο.
2.2 Η δημοτική διακυβέρνηση
Κατά τη δημαρχιακή του θητεία, η διοίκησή του ασχολήθηκε με προβλήματα που ταλάνιζαν την πόλη:
-
Την ύδρευση και την επέκταση των δικτύων.
-
Τη διαχείριση των απορριμμάτων.
-
Την ατμοσφαιρική ρύπανση.
-
Τις συγκοινωνίες και τις οδικές υποδομές.
-
Τα οικονομικά της δημοτικής διοίκησης.
Η επίσημη τουρκική προεδρική βιογραφία αποδίδει στη διοίκησή του εκτεταμένα έργα υποδομής και σημαντική μείωση του δημοτικού χρέους.
Αυτή είναι μια θετική πλευρά της πολιτικής του πορείας, αλλά χρειάζεται επιστημονική προσοχή: οι κυβερνητικές βιογραφίες δεν αποτελούν ανεξάρτητους απολογισμούς. Για ασφαλή αξιολόγηση απαιτούνται δημοτικοί προϋπολογισμοί, απολογισμοί έργων και ανεξάρτητες ιστορικές μελέτες.
2.3 Η σύγκρουση με το κεμαλικό κράτος
Το 1997 σημειώθηκε μία από τις σημαντικότερες παρεμβάσεις του τουρκικού στρατού στην πολιτική ζωή της χώρας.
Στις 28 Φεβρουαρίου, το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας επέβαλε σειρά μέτρων με στόχο τον περιορισμό της πολιτικής επιρροής του ισλαμικού κινήματος.
Η περίοδος αυτή έμεινε γνωστή ως «μεταμοντέρνο πραξικόπημα».
Η κυβέρνηση του Ερμπακάν αναγκάστηκε να αποχωρήσει και το πολιτικό σύστημα εισήλθε σε νέα περίοδο έντασης μεταξύ στρατιωτικής και πολιτικής εξουσίας.
Το 1998 το Συνταγματικό Δικαστήριο διέλυσε το Κόμμα Ευημερίας.
Ο Ερντογάν, που ήδη είχε αποκτήσει πολιτική αναγνωρισιμότητα, βρέθηκε αντιμέτωπος με τη δικαστική εξουσία.
2.4 Η ομιλία στο Σιίρτ και η φυλάκιση
Στις 12 Δεκεμβρίου 1997, σε δημόσια ομιλία του στο Σιίρτ, ο Ερντογάν απήγγειλε ποίημα με θρησκευτικούς και εθνικιστικούς συμβολισμούς.
Οι στίχοι που απαγγέλθηκαν ερμηνεύθηκαν από τις δικαστικές αρχές ως υποκίνηση θρησκευτικού μίσους.
Καταδικάστηκε σε φυλάκιση δέκα μηνών, με βάση το άρθρο 312 του τότε Ποινικού Κώδικα. Η ποινή που εξέτισε ήταν περίπου τέσσερις μήνες, από τον Μάρτιο έως τον Ιούλιο του 1999.
Η καταδίκη συνοδεύτηκε από πολιτικό αποκλεισμό.
Το περιστατικό αποτέλεσε σημείο καμπής: ο Ερντογάν απέκτησε την εικόνα πολιτικού που συγκρούστηκε με το κατεστημένο και τιμωρήθηκε για τις δημόσιες πολιτικές του εκφράσεις.
Αυτό ενίσχυσε την πολιτική του απήχηση σε τμήματα της κοινωνίας, χωρίς βέβαια να σημαίνει ότι όλοι οι ψηφοφόροι του τον υποστήριξαν για τον ίδιο λόγο.
2.5 Η ίδρυση του AKP
Στις 14 Αυγούστου 2001 ιδρύεται το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (Adalet ve Kalkınma Partisi – AKP).
Ο Ερντογάν αναλαμβάνει την ηγεσία του.
Εδώ παρατηρείται μια ουσιαστική πολιτική μετατόπιση.
Το νέο κόμμα δεν παρουσιάζεται ως συνέχεια του παλαιού πολιτικού Ισλάμ με την ίδια οργανωτική και ρητορική μορφή.
Προβάλλει:
-
Τη συντηρητική δημοκρατία.
-
Την οικονομία της αγοράς.
-
Την ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας.
-
Τη θρησκευτική ελευθερία.
-
Την ανάγκη περιορισμού της στρατιωτικής παρέμβασης στην πολιτική.
Ιστορική παρατήρηση: Η ίδρυση του AKP αποτελεί την προσπάθεια μετάβασης από ένα στενά θρησκευτικό πολιτικό κίνημα σε ένα ευρύτερο συντηρητικό κυβερνητικό κόμμα.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 – Η κατάκτηση της κρατικής εξουσίας (2002–2014)
3.1 Οι εκλογές της 3ης Νοεμβρίου 2002
Οι εκλογές του 2002 διεξήχθησαν σε μια Τουρκία που αντιμετώπιζε σοβαρή οικονομική κρίση.
Η οικονομική κατάρρευση του 2001 είχε προκαλέσει:
-
Μεγάλη υποτίμηση της τουρκικής λίρας.
-
Κλείσιμο επιχειρήσεων.
-
Αύξηση της ανεργίας.
-
Απώλεια εμπιστοσύνης στο πολιτικό σύστημα.
-
Αμφισβήτηση των παραδοσιακών κομματικών ηγεσιών.
Το AKP συγκέντρωσε περίπου 34,3% των ψήφων και εξασφάλισε 363 από τις 550 έδρες της Βουλής.
Το αποτέλεσμα οφειλόταν σε συνδυασμό παραγόντων: την κοινωνική δυσαρέσκεια, την οργανωτική ισχύ του AKP, τη δημοτικότητα του Ερντογάν και τον εκλογικό αποκλεισμό πολλών μικρότερων κομμάτων εξαιτίας του ορίου του 10%.
Ο Ερντογάν δεν έγινε αμέσως πρωθυπουργός, λόγω της δικαστικής καταδίκης και του πολιτικού αποκλεισμού του.
Μετά από νομοθετική αλλαγή και επαναληπτικές εκλογές στο Σιίρτ, εισήλθε στη Βουλή και ανέλαβε πρωθυπουργός στις 15 Μαρτίου 2003.
3.2 Η πρώτη περίοδος διακυβέρνησης (2003–2007)
Η πρώτη κυβερνητική περίοδος του Ερντογάν χαρακτηρίστηκε από σημαντικές οικονομικές και θεσμικές μεταβολές.
Στην οικονομία:
-
Διατηρήθηκε η δημοσιονομική πειθαρχία.
-
Συνεχίστηκε το πρόγραμμα οικονομικής σταθεροποίησης που είχε αρχίσει μετά την κρίση του 2001.
-
Ενισχύθηκαν οι επενδύσεις.
-
Αναπτύχθηκαν οι κατασκευές και οι υποδομές.
-
Η Τουρκία προσέλκυσε σημαντικά ξένα κεφάλαια.
Στο ευρωπαϊκό πεδίο, η κυβέρνηση προώθησε μεταρρυθμίσεις για την εναρμόνιση με τα κριτήρια της Κοπεγχάγης.
Το 2004 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έκρινε ότι η Τουρκία είχε εκπληρώσει επαρκώς τις πολιτικές προϋποθέσεις για να αρχίσουν οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις, οι οποίες ξεκίνησαν τον Οκτώβριο του 2005.
Οι μεταρρυθμίσεις περιλάμβαναν:
-
Περιορισμό του πολιτικού ρόλου του στρατού.
-
Κατάργηση της θανατικής ποινής σε ειρηνική περίοδο και στη συνέχεια πλήρη κατάργησή της.
-
Αλλαγές στη νομοθεσία για τα δικαιώματα των μειονοτήτων.
-
Θεσμικές αλλαγές στη λειτουργία του κράτους.
Η περίοδος αυτή είναι σημαντική, επειδή ο Ερντογάν εμφανιζόταν τότε ως φορέας εκσυγχρονισμού και ευρωπαϊκής σύγκλισης.
3.3 Η οικονομική ανάπτυξη και η κοινωνική αναδιάταξη
Η τουρκική οικονομία γνώρισε υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης κατά τα πρώτα χρόνια της διακυβέρνησης του AKP.
Η κυβέρνηση επένδυσε ιδιαίτερα:
-
Στους αυτοκινητοδρόμους.
-
Στα αεροδρόμια.
-
Στα νοσοκομεία.
-
Στις κατοικίες.
-
Στις μεγάλες κατασκευαστικές υποδομές.
Παράλληλα, αναπτύχθηκε μια νέα επιχειρηματική τάξη, ιδιαίτερα στην κεντρική και ανατολική Τουρκία, η οποία απέκτησε μεγαλύτερη οικονομική και πολιτική επιρροή.
Οι κοινωνικές ομάδες αυτές αποτέλεσαν σημαντικό τμήμα της εκλογικής βάσης του AKP.
Εδώ βρίσκεται μια ουσιαστική διάσταση της πολιτικής του Ερντογάν: η εξουσία του δεν στηρίχθηκε μόνο στη θρησκευτική ταυτότητα, αλλά και στην οικονομική κινητικότητα και στην ενσωμάτωση κοινωνικών ομάδων που προηγουμένως είχαν περιορισμένη πρόσβαση στα κέντρα αποφάσεων.
3.4 Η δεύτερη εκλογική επικράτηση και η κρίση του 2007
Το 2007 το AKP κέρδισε τις εκλογές με περίπου 46,6%.
Η χρονιά αυτή σημαδεύτηκε από τη σύγκρουση για την εκλογή του προέδρου της Δημοκρατίας.
Το κοσμικό πολιτικό κατεστημένο και τμήματα του στρατού αντιδρούσαν στην προοπτική ανάδειξης του Αμπντουλάχ Γκιουλ στην προεδρία, λόγω της ισλαμικής πολιτικής του διαδρομής.
Τον Απρίλιο του 2007, ο στρατός δημοσίευσε ηλεκτρονική ανακοίνωση με την οποία προειδοποιούσε για την υπεράσπιση του κοσμικού χαρακτήρα του κράτους. Το γεγονός έμεινε γνωστό ως «ηλεκτρονικό μνημόνιο».
Η κυβέρνηση δεν υποχώρησε. Ακολούθησαν εκλογές και ο Γκιουλ εξελέγη πρόεδρος.
Η εξέλιξη αυτή σηματοδότησε μεταβολή στην ισορροπία ανάμεσα στην εκλεγμένη πολιτική εξουσία και τον στρατό.
3.5 Η φάση της αυξανόμενης πολιτικής ισχύος
Το 2011 το AKP κέρδισε ξανά τις εκλογές, συγκεντρώνοντας περίπου 49,8%.
Ωστόσο, στα χρόνια αυτά άρχισαν να εμφανίζονται και σοβαρότερες αντιπαραθέσεις:
-
Οι δίκες Εργκένεκον και Βαριοπούλα, με κατηγορίες για σχέδια ανατροπής της κυβέρνησης.
-
Η σύγκρουση με τμήματα της στρατιωτικής και δικαστικής ελίτ.
-
Η αυξανόμενη πολιτική αντιπαράθεση με την αντιπολίτευση.
-
Οι διαδηλώσεις του Γκεζί το 2013.
Οι δίκες κατά στρατιωτικών και άλλων προσώπων παρουσιάστηκαν αρχικά ως προσπάθεια περιορισμού της στρατιωτικής κηδεμονίας. Ωστόσο, σημαντικές υποθέσεις στιγματίστηκαν από σοβαρές αμφισβητήσεις ως προς τα αποδεικτικά στοιχεία και τη δικαστική διαδικασία.
Το 2013 οι διαδηλώσεις στο πάρκο Γκεζί της Κωνσταντινούπολης ξεκίνησαν ως αντίδραση σε σχέδιο ανάπλασης και εξελίχθηκαν σε πανεθνικό κίνημα διαμαρτυρίας απέναντι στην κυβερνητική πολιτική και στον περιορισμό των ελευθεριών.
Η αστυνομική καταστολή και η κυβερνητική αντιμετώπιση των διαδηλώσεων προκάλεσαν διεθνή κριτική.
3.6 Η εκλογή στην προεδρία το 2014
Στις 10 Αυγούστου 2014 ο Ερντογάν εκλέχθηκε πρόεδρος της Τουρκίας, στην πρώτη άμεση προεδρική εκλογή της χώρας.
Η εκλογή του εγκαινίασε μια νέα φάση.
Μέχρι τότε η πρωθυπουργία αποτελούσε το κύριο κέντρο της εκτελεστικής εξουσίας. Ο Ερντογάν, όμως, δεν αντιμετώπισε την προεδρία ως έναν αποκλειστικά εθιμοτυπικό θεσμό.
Επιδίωξε να διατηρήσει καθοριστικό ρόλο στην κυβερνητική πολιτική και στην κομματική λειτουργία.
Αυτό αποτέλεσε τη γέφυρα προς τη μεταγενέστερη συνταγματική αναθεώρηση.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 – Ιδεολογία και πολιτικό σύστημα
Εδώ εισερχόμαστε σε ένα από τα πιο ουσιαστικά κεφάλαια της έρευνας.
Ο Ερντογάν δεν μπορεί να ερμηνευθεί αποκλειστικά ως ισλαμιστής πολιτικός, ούτε μόνο ως Τούρκος εθνικιστής.
Η πολιτική του ταυτότητα συνδυάζει διαφορετικά ρεύματα.
4.1 Το πολιτικό Ισλάμ
Η αρχική πολιτική του ταυτότητα διαμορφώθηκε στο περιβάλλον του Milli Görüş.
Η θρησκεία αντιμετωπίζεται όχι μόνο ως προσωπική πίστη αλλά και ως συστατικό στοιχείο της κοινωνικής και εθνικής ταυτότητας.
Στην πολιτική πρακτική του Ερντογάν παρατηρούμε:
-
Ενίσχυση των θρησκευτικών σχολείων.
-
Μεγαλύτερη δημόσια παρουσία της θρησκευτικής παράδοσης.
-
Ισχυρότερη θεσμική παρουσία της Διεύθυνσης Θρησκευτικών Υποθέσεων.
-
Πολιτική ρητορική που συνδέει τη θρησκευτική ταυτότητα με την εθνική ενότητα.
4.2 Ο τουρκικός εθνικισμός
Με την πάροδο του χρόνου, ο εθνικισμός απέκτησε ακόμη μεγαλύτερη σημασία στην πολιτική του Ερντογάν.
Ιδιαίτερα μετά το 2015, η συνεργασία του AKP με το Κόμμα Εθνικιστικής Δράσης (MHP) ενίσχυσε τον εθνικιστικό προσανατολισμό της κυβερνητικής συμμαχίας.
Η τουρκική εθνική ενότητα, η στρατιωτική ισχύς και η ασφάλεια απέναντι στις κουρδικές ένοπλες οργανώσεις αποτελούν κεντρικά στοιχεία της πολιτικής του λόγου.
4.3 Ο νεοοθωμανικός προσανατολισμός
Ο όρος «νεοοθωμανισμός» χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει πλευρές της τουρκικής εξωτερικής και πολιτισμικής πολιτικής.
Αναφέρεται στην αυξημένη προβολή της οθωμανικής ιστορικής κληρονομιάς και στην επιδίωξη ευρύτερης τουρκικής επιρροής σε περιοχές που συνδέθηκαν ιστορικά με την Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Ωστόσο, χρειάζεται προσοχή.
Δεν αποτελεί πάντοτε επίσημο ιδεολογικό αυτοπροσδιορισμό του Ερντογάν. Είναι σε μεγάλο βαθμό αναλυτικός όρος που χρησιμοποιούν ιστορικοί, πολιτικοί επιστήμονες και δημοσιογράφοι.
4.4 Η μεταβολή του πολιτικού μοντέλου
Η μεγαλύτερη θεσμική αλλαγή πραγματοποιήθηκε με το δημοψήφισμα της 16ης Απριλίου 2017.
Οι συνταγματικές τροποποιήσεις εγκρίθηκαν με περίπου 51,4% των ψήφων.
Το νέο σύστημα:
-
Κατήργησε τη θέση του πρωθυπουργού.
-
Συγκέντρωσε την εκτελεστική εξουσία στον πρόεδρο.
-
Έδωσε στον πρόεδρο σημαντικές αρμοδιότητες διορισμού κυβερνητικών αξιωματούχων.
-
Άλλαξε τη σχέση μεταξύ εκτελεστικής και νομοθετικής εξουσίας.
-
Μετέβαλε τον τρόπο συγκρότησης σημαντικών δικαστικών οργάνων.
Το σύστημα εφαρμόστηκε πλήρως μετά τις εκλογές του 2018.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η Επιτροπή της Βενετίας του Συμβουλίου της Ευρώπης διατύπωσαν σοβαρές επιφυλάξεις σχετικά με την επάρκεια των θεσμικών αντιβάρων και την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης.
Από την άλλη πλευρά, οι υποστηρικτές της μεταρρύθμισης υποστήριξαν ότι το νέο σύστημα εξασφάλιζε ταχύτερη λήψη αποφάσεων και σαφέστερη πολιτική ευθύνη.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 – Δημοκρατία, ανθρώπινα δικαιώματα και πολιτικές ελευθερίες
Αυτό είναι ίσως το πιο κρίσιμο κεφάλαιο για την ιστορική αποτίμηση του Ερντογάν.
Εδώ πρέπει να διαχωρίσουμε την εκλογική νομιμοποίηση από την ποιότητα της δημοκρατίας.
Ένας πολιτικός μπορεί να εκλέγεται επανειλημμένα και ταυτόχρονα να περιορίζονται οι θεσμικές εγγυήσεις που επιτρέπουν στον πολίτη να ελέγχει την εξουσία.
5.1 Η κατάσταση των μέσων ενημέρωσης
Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης του Ερντογάν, η σχέση κυβέρνησης και μέσων ενημέρωσης έγινε αντικείμενο έντονης διεθνούς κριτικής.
Οι βασικές ανησυχίες αφορούν:
-
Την ιδιοκτησιακή συγκέντρωση μέσων ενημέρωσης.
-
Τις πιέσεις σε δημοσιογράφους.
-
Τις δικαστικές διώξεις.
-
Τους περιορισμούς στην πρόσβαση σε πληροφορίες.
-
Τη χρήση της αντιτρομοκρατικής νομοθεσίας εναντίον δημοσιογραφικών δραστηριοτήτων.
Οι οργανώσεις υπεράσπισης της ελευθερίας του Τύπου έχουν καταγράψει επανειλημμένα τέτοια περιστατικά.
Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν λειτουργούν αντιπολιτευόμενα μέσα στην Τουρκία. Λειτουργούν, αλλά σε ένα περιβάλλον στο οποίο η πρόσβαση, η προβολή και η πολιτική πίεση δεν κατανέμονται ισότιμα.
5.2 Η απόπειρα πραξικοπήματος του 2016
Στις 15 Ιουλίου 2016 εκδηλώθηκε απόπειρα στρατιωτικού πραξικοπήματος.
Η απόπειρα απέτυχε, αλλά προκάλεσε δεκάδες θανάτους και σοβαρή πολιτική κρίση.
Η κυβέρνηση κατηγόρησε το δίκτυο του Φετουλάχ Γκιουλέν ως υπεύθυνο για την οργάνωση του πραξικοπήματος.
Ο Γκιουλέν αρνήθηκε την ανάμειξή του.
Ακολούθησε κατάσταση έκτακτης ανάγκης και μεγάλη εκκαθάριση στον κρατικό μηχανισμό.
Σύμφωνα με διεθνείς οργανώσεις και ευρωπαϊκούς θεσμούς, οι συνέπειες περιλάμβαναν:
-
Μαζικές απολύσεις δημοσίων υπαλλήλων.
-
Συλλήψεις στρατιωτικών, δικαστικών και εκπαιδευτικών.
-
Κλείσιμο οργανώσεων και μέσων ενημέρωσης.
-
Περιορισμό της πολιτικής και κοινωνικής δραστηριότητας.
Η τουρκική κυβέρνηση υποστήριξε ότι τα μέτρα ήταν απαραίτητα για την προστασία του κράτους από ένα οργανωμένο δίκτυο που επιχείρησε να ανατρέψει τη νόμιμη κυβέρνηση.
Η ουσιαστική ιστορική διαφωνία αφορά την έκταση, τη νομιμότητα και την αναλογικότητα των μέτρων που ακολούθησαν.
5.3 Η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης
Η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης αποτελεί κεντρικό ζήτημα στις διεθνείς αξιολογήσεις της Τουρκίας.
Οι επικρίσεις επικεντρώνονται:
-
Στον τρόπο διορισμού δικαστών και εισαγγελέων.
-
Στην πολιτική επιρροή στα δικαστικά όργανα.
-
Στις διώξεις πολιτικών αντιπάλων.
-
Στις καθυστερήσεις στην εφαρμογή αποφάσεων του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι υποθέσεις του Οσμάν Καβαλά και του Σελαχατίν Ντεμιρτάς.
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει εκδώσει αποφάσεις σχετικές με τις υποθέσεις τους, ενώ το Συμβούλιο της Ευρώπης έχει εκφράσει ανησυχίες για τη συμμόρφωση της Τουρκίας προς τις σχετικές δικαστικές αποφάσεις.
5.4 Το κουρδικό ζήτημα
Το κουρδικό ζήτημα είναι ένα από τα βαθύτερα και ιστορικότερα προβλήματα της Τουρκικής Δημοκρατίας.
Ο Ερντογάν ακολούθησε διαφορετικές πολιτικές κατά περιόδους.
Αρχικά, προώθησε ορισμένα ανοίγματα:
-
Αναγνώριση μεγαλύτερου πολιτιστικού χώρου για την κουρδική γλώσσα.
-
Περιορισμένες μεταρρυθμίσεις.
-
Διαπραγματεύσεις για ειρηνευτική διευθέτηση με το PKK.
-
Πολιτικές πρωτοβουλίες για την επίλυση του ζητήματος.
Το 2013 ξεκίνησε μια σημαντική διαδικασία ειρηνευτικών συνομιλιών.
Ωστόσο, η διαδικασία κατέρρευσε το 2015 και ακολούθησε νέα περίοδος ένοπλης σύγκρουσης.
Η τουρκική κυβέρνηση αντιμετωπίζει το PKK ως τρομοκρατική οργάνωση, θέση που συμμερίζονται επίσης η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι ΗΠΑ.
Η πολιτική διαχείριση του ευρύτερου κουρδικού πληθυσμού, όμως, είναι διαφορετικό ζήτημα από την αντιμετώπιση της ένοπλης οργάνωσης και πρέπει να εξετάζεται ξεχωριστά.
5.5 Οι εκλογές και η πολιτική αντιπολίτευση
Ο Ερντογάν εξακολούθησε να συμμετέχει σε εκλογικές αναμετρήσεις και να εξασφαλίζει σημαντική λαϊκή υποστήριξη.
Το 2019, όμως, το AKP υπέστη σοβαρή πολιτική ήττα στις δημοτικές εκλογές της Κωνσταντινούπολης.
Ο υποψήφιος της αντιπολίτευσης Εκρέμ Ιμάμογλου κέρδισε την επαναληπτική αναμέτρηση του Ιουνίου, αφού η πρώτη εκλογή είχε ακυρωθεί από το Ανώτατο Εκλογικό Συμβούλιο.
Το 2023 ο Ερντογάν επανεκλέχθηκε πρόεδρος στον δεύτερο γύρο με 52,18%.
Το 2024, στις δημοτικές εκλογές, το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (CHP) κατέγραψε σημαντική εκλογική επιτυχία σε εθνικό επίπεδο και διατήρησε την Κωνσταντινούπολη και την Άγκυρα.
Αυτά τα γεγονότα δείχνουν ότι η τουρκική πολιτική σκηνή εξακολουθεί να διαθέτει ανταγωνιστικές εκλογικές διαδικασίες και ισχυρή αντιπολίτευση, παρά τις σημαντικές θεσμικές και πολιτικές ανισότητες που έχουν καταγραφεί από διεθνείς παρατηρητές.
5.6 Η διεθνής αξιολόγηση της δημοκρατικής λειτουργίας
Δύο θεσμοί έχουν ιδιαίτερη σημασία για τη συγκεκριμένη έρευνα:
-
Freedom House: Αξιολογεί την Τουρκία ως χώρα «Not Free», βάσει της μεθοδολογίας του για τα πολιτικά δικαιώματα και τις πολιτικές ελευθερίες.
-
Ευρωπαϊκή Επιτροπή: Στις εκθέσεις της καταγράφει προβλήματα σχετικά με τη λειτουργία του κράτους δικαίου, τη δικαστική ανεξαρτησία και τα θεμελιώδη δικαιώματα.
Οι αξιολογήσεις αυτές δεν αποτελούν δικαστικές αποφάσεις. Είναι θεσμικές εκτιμήσεις που βασίζονται σε συγκεκριμένα κριτήρια και τεκμήρια.
Συνολική αποτίμηση της σημερινής εργασίας
Με την ολοκλήρωση των πρώτων πέντε κεφαλαίων έχουμε πλέον μια αρκετά σαφή ιστορική εικόνα.
|
Πεδίο |
Ιστορικά δεδομένα που εξετάσαμε |
|---|---|
|
Κοινωνική προέλευση |
Λαϊκό και συντηρητικό περιβάλλον |
|
Πολιτική μαθητεία |
Κίνημα Milli Görüş και Ερμπακάν |
|
Δημοτική εξουσία |
Δημαρχία Κωνσταντινούπολης |
|
Κεντρική εξουσία |
Πρωθυπουργία 2003–2014 |
|
Ιδεολογία |
Πολιτικό Ισλάμ, συντηρητισμός, εθνικισμός |
|
Θεσμικό σύστημα |
Μετάβαση από κοινοβουλευτικό σε προεδρικό σύστημα |
|
Δημοκρατικοί θεσμοί |
Περιορισμοί, συγκέντρωση εξουσιών και αντιπαράθεση με την αντιπολίτευση |
Πέντε βασικά ερευνητικά συμπεράσματα
1. Η άνοδος του Ερντογάν δεν ήταν ένα τυχαίο πολιτικό γεγονός. Συνδέθηκε με πραγματικές κοινωνικές μεταβολές και την ανάδειξη νέων κοινωνικών ομάδων στην Τουρκία.
2. Η πρώτη περίοδος της διακυβέρνησής του περιλάμβανε ουσιαστικές οικονομικές και θεσμικές μεταρρυθμίσεις, καθώς και προσέγγιση με την Ευρωπαϊκή Ένωση.
3. Η σχέση του με τη δημοκρατία παρουσιάζει σημαντικές μεταβολές. Η αρχική μεταρρυθμιστική περίοδος ακολουθήθηκε από αυξανόμενη συγκέντρωση εξουσίας.
4. Η πολιτική του φυσιογνωμία εξελίχθηκε από τον ισλαμικό συντηρητισμό προς έναν συνδυασμό θρησκευτικής ταυτότητας, τουρκικού εθνικισμού και ισχυρής προεδρικής εξουσίας.
5. Η Τουρκία εξακολουθεί να αποτελεί εκλογικά ανταγωνιστικό πολιτικό σύστημα, αλλά η ισότητα των πολιτικών όρων ανταγωνισμού και η ανεξαρτησία των θεσμών αποτελούν σοβαρά ζητήματα.
( Κεφάλαια 5 από 10)
____________________