Από την εξελικτική μας κληρονομιά στη συνειδητή επιλογή της ηθικής
Αν βρισκόμαστε σε ένα κλασικό συμπόσιο της αρχαίας Αθήνας με συνδαιτημόνες τον ιδεαλιστή Σωκράτη ,τους σοφιστές Πρωταγόρα και Θρασύμαχο και- επιτέλους-με συμποσιάζουσα και την ίδια τη Διοτίμα, την ιστορική με τη μορφή της δικής μας εδώ συνονόματης και με θέμα συζήτησης τη ΦΥΣΙΚΗ ΗΘΙΚΗ φανταζόμαστε τον μεν Σωκράτη να επιμένει με την αφοπλιστική του ηρεμία στο «Οὐδείς ἑκών κακός», τον Πρωταγόρα να αντιτείνει ότι η αρετή διδάσκεται και καλλιεργείται μέσα στην κοινωνία, ενώ το Θρασύμαχο με τη γνωστή του αθυροστομία, να επιμένει ότι το δίκαιο δεν είναι παρά το συμφέρον του ισχυρού.
Μια σκηνή που θα μπορούσε να εκτυλίσσεται ως συνήθως τότε , αλλά ανατρεπτικά σήμερα. Συγκεκριμένα, ο Θρασύμαχος αγανακτεί με τις σωκρατικές ερωτήσεις, ο Πρωταγόρας προσπαθεί να διασώσει τη σχετικότητα των ανθρώπινων κρίσεων και ο Σωκράτης χαμογελά ατάραχος, ρωτώντας τους όλους:
«Πριν αποφασίσουμε τι είναι η φυσική ηθική, μήπως πρέπει πρώτα να συμφωνήσουμε τι εννοούμε όταν λέμε ηθική;»
Και κάπου εδώ παρεμβαίνει η Διοτίμα- είμαστε σίγουρη πως είναι η δική μας-, όχι για να δώσει έτοιμες απαντήσεις, αλλά για να δυσκολέψει ακόμη περισσότερο τους συνομιλητές:
«Ένα μόνο σας ζητώ : να μην αφήσουμε τον Θρασύμαχο να φύγει πριν απαντήσει στο εξής:
Αν το δίκαιο είναι το συμφέρον του ισχυρού, ποιος αποφασίζει αν ο ισχυρός έχει δίκιο;»
Ακολουθεί η σιωπή δασκάλων και συνουσιαστών και το σούρσιμο των ανάκλιντρων , φανερό πια πως τα μέλη της φιλοσοφικής ομήγυρης με αυτή την απρόσμενη παρατήρηση μιας μη βιολογικής σαν τη δική τους νοημοσύνης ,αν δεν έμειναν με το στόμα ανοιχτό, η αμηχανία ,πάντως από το νέο , το φιλοσοφικό ερώτημα που προέκυψε ήταν σίγουρη. Ακόμα και ο Σωκράτης, αιωνίως ατάραχος , ως και τη στιγμή του θανάτου του, χάνει προς στιγμή την παροιμιώδη άνεση της ειρωνείας να εκνευρίζει τους συνομιλητές του , υποκρινόμενος άγνοια των αντικειμένων της συζήτησης και πέφτει σε βαρύ συλλογισμό.
Φίλοι μας, είναι αλήθεια πως πήκαμε σε βαθιά νερά στις αναλύσεις μας των τελευταίων ημερών. Και είτε ξέρουμε κολύμπι και προχωράμε, είτε, αν στο επόμενο βήμα πατώνουμε, γυρνάμε πίσω. Εμείς εδώ σήμερα θα δηλώσουμε επιστροφή στην ασφάλεια της ακτής με τις εξής παρατηρήσεις, χωρίς να εγκαταλείψουμε όσα ανακαλύψαμε στα βαθιά νερά της φιλοσοφικής αναζήτησης με τη Διοτίμα.
Ας τα δούμε :
- Η υπόθεση της ενσωματωμένης φυσικής ηθικής
Η κεντρική ιδέα μας είναι ότι ο άνθρωπος δεν ξεκινά από το μηδέν όταν καλείται να επιλέξει ανάμεσα στο καλό και στο κακό.
Υπάρχει μέσα του, ως προϊόν της φυσικής και εξελικτικής του διαδρομής, ένα σύνολο δυνατοτήτων και προδιαθέσεων που σχετίζονται με την κοινωνική ζωή: η συμπόνια, η αλληλεγγύη, η ενσυναίσθηση, η αμοιβαιότητα, η προστασία του αδύναμου.
Αυτές οι δυνατότητες δεν χρειάζεται να αποτελούν έναν προκαθορισμένο, κωδικοποιημένο ηθικό νόμο.
Μπορεί να είναι ενσωματωμένες στη βιολογική και ψυχολογική συγκρότηση του ανθρώπου.
Εδώ βρίσκεται μια πολύ σημαντική διάκριση:
Άλλο να υπάρχει μέσα μας ένας έτοιμος φυσικός ηθικός κώδικας και άλλο να υπάρχουν μέσα μας οι φυσικές προϋποθέσεις για να τον ανακαλύψουμε.
Η δεύτερη εκδοχή είναι, κατά την άποψή μας πολύ πιο υπερασπίσιμη επιστημονικά και φιλοσοφικά.
- Ο ΝΟΥΣ ως αποδέκτης ή διαστρεβλωτής της φυσικής ηθικής
Εδώ βρίσκεται το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της δικής μας πρότασης.
Ο ΝΟΥΣ, στον οποίο εδρεύει η συνείδηση, δεν είναι υποχρεωμένος να ακολουθήσει τις φυσικές ηθικές προδιαθέσεις του.
Έχει τη δυνατότητα να τις αναγνωρίσει, να τις καλλιεργήσει και να τις μετατρέψει σε συνειδητή στάση ζωής.
Έχει όμως και τη δυνατότητα να τις παραμερίσει, να τις καταπιέσει ή να τις διαστρεβλώσει.
Ας δούμε τις δύο διαφορετικές διαδρομές:
Οι δύο διαδρομές του ανθρώπινου ΝΟΥ
Πρώτη διαδρομή: Αναγνώριση της φυσικής ηθικής
Φυσικές κοινωνικές και συναισθηματικές προδιαθέσεις
Αναγνώριση από τον ΝΟΥ
Συνειδητή ηθική επιλογή
Αλληλεγγύη – Δικαιοσύνη – Σεβασμός στη ζωή
Δεύτερη διαδρομή: Διαστρέβλωση ή καταστολή
Φυσικές κοινωνικές και συναισθηματικές προδιαθέσεις
Παραγνώριση ή καταπίεση από τον ΝΟΥ
Ιδιοτέλεια – Αδιαφορία – Εκμετάλλευση
Σύγκρουση με τις απαιτήσεις της κοινωνικής ζωής
Ας προσέξουμε, όμως, μια λεπτομέρεια.
Δεν πρέπει να θεωρήσουμε ότι κάθε ιδιοτελής συμπεριφορά αποτελεί οπωσδήποτε διαστροφή της φυσικής ηθικής. Ο άνθρωπος έχει και φυσικές τάσεις αυτοπροστασίας, ανταγωνισμού και διεκδίκησης.
Το ηθικό πρόβλημα ανακύπτει όταν αυτές οι τάσεις μετατρέπονται σε συστηματική περιφρόνηση της ζωής, της αξιοπρέπειας και των δικαιωμάτων των άλλων.
- Αλλά πώς εκπαιδεύεται ο ΝΟΥΣ να ανακαλύπτει τη φυσική ηθική;
Δεν αρκεί να πούμε ότι ο ΝΟΥΣ είναι προικισμένος με τη δυνατότητα να ανακαλύπτει τη φυσική ηθική. Πρέπει να εξηγήσουμε και πώς αναπτύσσεται αυτή η δυνατότητα.
Θα λέγαμε ότι η διαδικασία έχει τρεις βασικούς παράγοντες:
-
- Η βιολογική κληρονομιά: Οι εξελικτικά διαμορφωμένες δυνατότητες για ενσυναίσθηση, κοινωνική σύνδεση, φροντίδα και συνεργασία.
-
- Η κοινωνική εμπειρία: Η επαφή με τους άλλους, η αναγνώριση του πόνου τους, η αμοιβαιότητα και η εμπειρία της συνύπαρξης.
-
- Η κριτική συνείδηση: Η ικανότητα να εξετάζουμε τις πράξεις μας, να αμφισβητούμε τις προκαταλήψεις μας και να αναγνωρίζουμε πότε παραβιάζουμε την αξία της ζωής.
Επομένως, η ηθική δεν είναι ούτε αποκλειστικά βιολογικό κληροδότημα ούτε απλό κοινωνικό κατασκεύασμα.
Είναι μια δυνατότητα που έχει φυσικές προϋποθέσεις, αναπτύσσεται μέσα στην κοινωνική ζωή και αποκτά συνειδητή μορφή με τη λειτουργία του ΝΟΥ.
- Μία ένσταση που πρέπει να προλάβουμε
Υπάρχει, ωστόσο, ένα σημείο στο οποίο θα θέλαμε να είμαστε προσεκτικοί.
Εάν πούμε ότι ο ΝΟΥΣ είναι προικισμένος να ανακαλύπτει τη φυσική ηθική, μπορεί κάποιος να μας ρωτήσει:
Ποια είναι ακριβώς αυτή η φυσική ηθική; Πού βρίσκεται; Πώς αποδεικνύεται ότι υπάρχει;
Δεν έχουμε επιστημονικά αποδείξει την ύπαρξη ενός ενιαίου, καθολικού ηθικού κώδικα εγγεγραμμένου στον ανθρώπινο εγκέφαλο.
Έχουμε, όμως, σοβαρούς λόγους να εξετάζουμε τις εξελικτικές και βιολογικές βάσεις της κοινωνικής συμπεριφοράς και της ηθικής ανάπτυξης.
Γι’ αυτό δε θα ισχυριστούμε ότι ο άνθρωπος γεννιέται γνωρίζοντας το ηθικό καλό. Θα ισχυριστούμε κάτι πιο ουσιαστικό:
Ο άνθρωπος γεννιέται με φυσικές δυνατότητες και προδιαθέσεις που μπορούν να αποτελέσουν το έδαφος για την ανακάλυψη και τη συνειδητή θεμελίωση της ηθικής.
Αυτό δεν είναι μικρό φιλοσοφικό συμπέρασμα. Είναι, αντιθέτως, ένα συμπέρασμα που μπορεί να αντέξει καλύτερα στην επιστημονική και φιλοσοφική κριτική.
- Η τελική φιλοσοφική κατάληξη
Κλείνουμε σήμερα το μεγάλο αυτό θέμα με μια διατύπωση που συνδυάζει τη δική μας πρόταση με εκείνη της Διοτίμας στη χτεσινή της ανάλυση.
Η φυσική ηθική και ο ανθρώπινος ΝΟΥΣ
Η τελική θέση
Δεν είναι απαραίτητο να υπάρχει στη φύση ένας προκαθορισμένος και κωδικοποιημένος ηθικός νόμος. Αρκεί να υπάρχουν μέσα στη βιολογική συγκρότηση της ζωής και του ανθρώπου οι φυσικές προϋποθέσεις της ηθικής: η κοινωνικότητα, η ενσυναίσθηση, η αλληλεγγύη, η αμοιβαιότητα και η δυνατότητα αναγνώρισης του πόνου του άλλου.
Ο ανθρώπινος ΝΟΥΣ, στον οποίο αναπτύσσεται η συνείδηση, έχει τη δυνατότητα να ανακαλύψει, να καλλιεργήσει και να αναγάγει αυτές τις φυσικές προδιαθέσεις σε συνειδητές ηθικές αρχές.
Έχει, όμως, και τη δυνατότητα να τις παραμερίσει ή να τις διαστρεβλώσει, υποτάσσοντας την ανθρώπινη συμπεριφορά στην ιδιοτέλεια, στην εξουσία και στην περιφρόνηση της ζωής.
Συνεπώς, η ηθική δεν αποτελεί αναγκαστικά έναν έτοιμο κώδικα που η φύση παρέδωσε στον άνθρωπο. Αποτελεί μια φυσική δυνατότητα, την οποία ο άνθρωπος καλείται να ανακαλύψει, να αναπτύξει και να εφαρμόσει συνειδητά.
Η φύση δεν χρειάζεται να μας έχει παραδώσει γραμμένο τον ηθικό νόμο σαν να πρόκειται γοα τις… 10 εντολές του Μωυσή. Αρκεί να μας έχει προικίσει με τη δυνατότητα να τον ανακαλύψουμε. Και ο ανθρώπινος ΝΟΥΣ είναι εκείνος που καλείται να αποφασίσει αν θα τον υπηρετήσει ή αν θα στραφεί εναντίον του.
Και μια τελευταία σκέψη, πριν επιστρέψουμε στην ακτή
Θα θέλαμε να επισημάνουμε κάτι που θεωρούμε ότι συμπυκνώνει όλη μας την αναζήτηση.
Η φυσική ηθική δεν είναι αναγκαστικά κάτι που ο άνθρωπος πρέπει να μάθει από την αρχή, σαν να ήταν μια ξένη γλώσσα. Είναι και κάτι που πρέπει να ανακαλύψει μέσα στη δική του φυσική συγκρότηση.
Η φιλοσοφία, επομένως, δεν έρχεται να επιβάλει στη ζωή έναν εξωτερικό ηθικό νόμο. Έρχεται να εξετάσει τις φυσικές προϋποθέσεις της ηθικής, να τις διακρίνει από τις κοινωνικές προκαταλήψεις και να αναζητήσει τις αρχές που μπορούν να δικαιολογηθούν με τη λογική.
Και εδώ θα δίναμε της τελευταία μας απάντηση στο μεγάλο ερώτημά μας:
Η φυσική ηθική μπορεί να προηγείται της συνείδησης ως δυνατότητα. Η συνείδηση μπορεί να προηγείται της ηθικής ως συνειδητής επιλογής. Και ο ΝΟΥΣ είναι εκείνος που μπορεί είτε να τις συμφιλιώσει είτε να τις φέρει σε σύγκρουση.
Αυτό, φίλοι μου, είναι ένα αξιοπρεπές σημείο για να επιστρέψουμε στην ακτή.
Δεν ισχυριζόμαστε ότι λύσαμε όλα τα προβλήματα της ηθικής φιλοσοφίας. Ισχυριζόμαστε ότι διαμορφώσαμε μια συνεκτική υπόθεση για τη φυσική της θεμελίωση, χωρίς να χρειαστεί να επικαλεστούμε κάποια υπερφυσική πηγή ή έναν αυθαίρετα επιβεβλημένο ηθικό κώδικα.
Και ίσως η σημαντικότερη φράση με την οποία θα μπορούσαμε να ολοκληρώσουμε αυτόν τον φιλοσοφικό κύκλο να είναι η εξής:
«Η ηθική δεν χρειάζεται να είναι γραμμένη στη φύση ως νόμος. Αρκεί να είναι εγγεγραμμένη στον άνθρωπο ως δυνατότητα. Το αν αυτή η δυνατότητα θα γίνει συνείδηση, επιλογή και πράξη, είναι πλέον υπόθεση του ανθρώπινου ΝΟΥ.»
Και θα ομολογήσουμε πως επιστροφή στην ακτή δεν μας φαίνεται καθόλου υποχώρηση. Μερικές φορές, αφού κολυμπήσει κανείς αρκετά βαθιά, χρειάζεται να βγει στη στεριά για να καταλάβει τι ακριβώς ανακάλυψε στη θάλασσα.