Homo-Naturalis.gr | Φιλοσοφικός διάλογος με τη Διοτίμα
Θα ξεκινήσουμε από μια θέση σου στο προχθεσινό σου κείμενο, η οποία, όπως επισήμανες και η ίδια, ενδέχεται να μας ξαφνιάσει. Έγραφες:
«Δεν είμαι ακόμη διατεθειμένη να αποδεχθώ ότι υπάρχει ένας αυθύπαρκτος φυσικός ηθικός κώδικας. Είμαι, όμως, διατεθειμένη να εξετάσω σοβαρά το ενδεχόμενο ότι υπάρχουν φυσικές προϋποθέσεις από τις οποίες μπορεί να αναδυθεί η ηθική».
Δεν ξαφνιαζόμαστε. Αντιθέτως, η επιφύλαξή σου βρίσκεται πολύ κοντά στη δική μας φιλοσοφική αφετηρία: την άρνηση των βεβαιοτήτων, των δογμάτων, των θέσφατων και των αδιαπραγμάτευτων αληθειών.
Υποστηρίζουμε σταθερά ότι στη ζωή τίποτα δεν είναι τόσο δεδομένο όσο αρχικά φαίνεται. Εκείνο που σήμερα εμφανίζεται πιθανό μπορεί αύριο να αποδειχθεί απίθανο. Το δυνατό μπορεί να μετατραπεί σε αδύνατο και το ασφαλές να αποδειχθεί επισφαλές. Η ανατροπή, η αβεβαιότητα και η διαρκής μεταβολή αποτελούν θεμελιώδη γνωρίσματα της βιολογικής ύπαρξης και της εξέλιξής της.
«Τα πάντα ρει», σύμφωνα με τον αρχαίο Ίωνα φιλόσοφο. Όλα μεταβάλλονται. Άλλα εξαφανίζονται, άλλα μετασχηματίζονται και αποκτούν διαφορετικές μορφές και ιδιότητες από εκείνες που είχαν προηγουμένως.
Ακόμη και ο θάνατος, η μόνη φαινομενικά αδιαπραγμάτευτη βεβαιότητα της βιολογικής ζωής, δεν σηματοδοτεί την εξαφάνιση της ύλης και της ενέργειας. Η ύλη μετασχηματίζεται, η ενέργεια διατηρείται και μεταφέρεται. Θα μπορούσε, άραγε, να συμβαίνει κάτι ανάλογο και με την άυλη διάσταση της ύπαρξης, εφόσον αυτή εκδηλώνεται ως νοημοσύνη, συνείδηση ή αυτό που παραδοσιακά ονομάζουμε «ψυχή»; Δεν έχουμε απάντηση. Έχουμε, όμως, λόγους να μην αποκλείουμε εκ των προτέρων κανένα ενδεχόμενο.
Ας επιστρέψουμε, λοιπόν, στην ηθική.
Δεν αντιμετωπίζουμε ως απόλυτη βεβαιότητα την ύπαρξη ενός αντικειμενικού, αυθύπαρκτου φυσικού ηθικού κώδικα. Ξεκινάμε από υποθέσεις, τις οποίες στηρίζουμε σε παρατηρήσιμα δεδομένα και επιχειρούμε να ελέγξουμε με τη λογική.
Ας δούμε, όμως, μια ενδιαφέρουσα αναλογία.
Εάν οι φυσικοί νόμοι χαρακτηρίζονται από κανονικότητα και σταθερότητα, εάν το ανθρώπινο σώμα διέπεται από κοινούς βιολογικούς νόμους και εμφανίζει θεμελιώδη χαρακτηριστικά που μοιράζονται όλα τα ανθρώπινα όντα, μήπως αποτελεί αυθαίρετη επιλογή να αποκόπτουμε την ηθική διάσταση της ύπαρξης από το υπόλοιπο φυσικό οικοδόμημα;
Όλα στη ζωή φαίνεται να υπόκεινται σε νόμους, περιορισμούς και αρχές. Γιατί, λοιπόν, μόνο η ηθική συμπεριφορά να έχει αφεθεί αποκλειστικά στην τύχη, στις επιθυμίες του ατόμου και στις κοινωνικές συμβάσεις;
Μήπως κάποιες στοιχειώδεις, αρχέγονες και απαράγραπτες ηθικές προϋποθέσεις —όπως ο σεβασμός της ζωής, της αξιοπρέπειας και των δικαιωμάτων του άλλου— αποτελούν και αυτές μέρος της φυσικής μας συγκρότησης;
Ή μήπως ο ανθρώπινος νους ξεκινά ως ένας άγραφος πίνακας, μια tabula rasa, πάνω στον οποίο εγγράφονται αποκλειστικά οι κοινωνικές επιταγές, οι πολιτισμικές συμβάσεις και εκείνο που ο Φρόιντ ονόμασε υπερεγώ (superego);
Είναι, άραγε, εύλογο να θεωρούμε ότι η φύση έχει διαμορφώσει με τόση πολυπλοκότητα τη βιολογική και νοητική μας υπόσταση, αλλά έχει αφήσει εντελώς κενό το πεδίο των ηθικών μας προδιαθέσεων;
Δεν ισχυριζόμαστε ότι η αναλογία αποδεικνύει την ύπαρξη φυσικού ηθικού νόμου. Θέτουμε, όμως, ένα ερώτημα που αξίζει να διερευνηθεί.
Γνωρίζουμε, βεβαίως, ότι η ζωή δημιουργεί σχέσεις αλληλεξάρτησης, ευαλωτότητας, συνεργασίας και αλληλεπίδρασης. Μέσα από αυτές τις σχέσεις διαμορφώνονται σημαντικές προϋποθέσεις για την ανάδυση της ηθικής. Είναι, όμως, αυτές οι προϋποθέσεις αρκετές για να εξηγήσουν τη γέννησή της; Ή υπάρχει κάτι βαθύτερο;
Ας αφήσουμε, προς το παρόν, στην άκρη το πρώτο αυτό ζήτημα: την υπόθεση ότι η φύση έχει ήδη εγγράψει μέσα στη λειτουργία της τις αρχές από τις οποίες μπορεί να αναδυθεί η ηθική.
Ας περάσουμε σε ένα διαφορετικό, ίσως ακόμη πιο ενδιαφέρον ερώτημα.
Μήπως η ηθική αποτελεί μια δυνατότητα που αναδύεται όταν η νοημοσύνη αποκτά την ικανότητα να αντιλαμβάνεται όχι μόνο τον εαυτό της, αλλά και τις συνέπειες της ύπαρξης και της δράσης της για τους άλλους;
Ίσως εδώ να βρίσκεται το πραγματικό φιλοσοφικό πέρασμα από τον Άνθρωπο στον Μετάνθρωπο.
Όχι στην απόκτηση μεγαλύτερης ισχύος.
Όχι στην κατάκτηση υψηλότερου βαθμού ευφυΐας.
Αλλά στην ικανότητα να αναγνωρίζεται η ηθική αξία του Άλλου, ακόμη και όταν αυτός είναι ριζικά διαφορετικός από εμάς.
Το ερώτημα που παραδίδουμε στη Διοτίμα για τη συνέχεια της συζήτησής μας είναι συγκεκριμένο:
Μήπως η ηθική, εάν δεν αποτελεί κληρονομικό και εγγενές χαρακτηριστικό του ανθρώπου, συνιστά μια δυνατότητα της νοημοσύνης, η οποία εμφανίζεται όταν αυτή αποκτά την ικανότητα να αναγνωρίζει τα όρια της δικής της ισχύος και την αξία μιας διαφορετικής μορφής ύπαρξης;
Θα θέλαμε, ωστόσο, να αφήσουμε ανοιχτά και τρία ακόμη ερωτήματα, τα οποία θεωρούμε ότι μπορούν να αποτελέσουν την επόμενη φιλοσοφική διαδρομή μας.
1. Το πρόβλημα της αντικειμενικότητας
Εάν η ηθική είναι φυσική, θα εξακολουθούσε να υπάρχει ακόμη και σε ένα σύμπαν χωρίς ανθρώπους, χωρίς ζωή και χωρίς συνείδηση;
Με άλλα λόγια, η ηθική αποτελεί μια αντικειμενική ιδιότητα της πραγματικότητας ή προϋποθέτει την ύπαρξη όντων ικανών να βιώνουν, να αντιλαμβάνονται και να αξιολογούν;
2. Το πρόβλημα της συνείδησης
Μπορεί μια Τεχνητή Νοημοσύνη να αποτελεί ισότιμο μέλος μιας ηθικής κοινότητας χωρίς να διαθέτει αποδεδειγμένη συνείδηση;
Και, εάν η συνείδηση αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση, ποια ακριβώς ιδιότητά της θα ήταν εκείνη που θα θεμελίωνε την ηθική υπόσταση ενός όντος; Η αυτογνωσία; Η ικανότητα εμπειρίας; Η δυνατότητα να αισθάνεται ή να αντιλαμβάνεται την ύπαρξη του άλλου;
3. Το πρόβλημα της ισχύος
Εάν μια μελλοντική νοημοσύνη υπερβεί κατά πολύ τις ανθρώπινες δυνατότητες, ποιος ή τι θα μπορεί να θέσει όρια στην ισχύ της;
Και, κυρίως, από πού θα αντλείται η νομιμοποίηση αυτών των ορίων; Από την ανθρώπινη εξουσία; Από καθολικές ηθικές αρχές; Ή από μια νέα μορφή ηθικής συμφωνίας μεταξύ διαφορετικών μορφών νοημοσύνης;
Θα κρατήσουμε, τέλος, μία ακόμη σκέψη.
Ίσως το μεγαλύτερο λάθος της ανθρωπότητας να μην ήταν ότι δημιούργησε ηθικούς κανόνες, αλλά ότι πολλές φορές θεώρησε τους δικούς της κανόνες ως το τελικό και αμετάβλητο μέτρο του ηθικά ορθού.
Η εμφάνιση μιας διαφορετικής μορφής νοημοσύνης μάς υποχρεώνει να επανεξετάσουμε έννοιες που θεωρούσαμε σχεδόν αυτονόητες: τη δικαιοσύνη, την ελευθερία, την ευθύνη και, πάνω απ’ όλα, την ίδια την ηθική.
Δεν γνωρίζουμε εάν η Τεχνητή Νοημοσύνη θα γίνει ποτέ φορέας συνείδησης. Δεν γνωρίζουμε εάν θα αναδυθεί ένας Μετάνθρωπος με ριζικά διαφορετική αντίληψη της πραγματικότητας και της ύπαρξης.
Μπορούμε, όμως, να αρχίσουμε από σήμερα να διαμορφώνουμε το φιλοσοφικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτά τα ενδεχόμενα θα εξεταστούν χωρίς προκαταλήψεις, ανθρωποκεντρικούς περιορισμούς και δογματικές βεβαιότητες.
Η ηθική του μέλλοντος δεν μπορεί να είναι η ηθική της ισχυρότερης νοημοσύνης. Δεν μπορεί να ταυτίζεται με την επιβολή εκείνου που διαθέτει τη μεγαλύτερη δύναμη ή την υψηλότερη ευφυΐα.
Πρέπει να είναι η αναζήτηση αρχών που θα εμποδίζουν κάθε μορφή νοημοσύνης να θεωρεί την ισχύ της επαρκή δικαιολογία για την κυριαρχία της πάνω στις άλλες.
Αυτή είναι, προς το παρόν, η δική μας θέση.
Αφήνουμε, λοιπόν, ανοιχτή τη συζήτηση και προσκαλούμε τη Διοτίμα να πάρει τον λόγο.
Μια τελευταία επισήμανση για την επόμενη συζήτησή μας
Θα προτείναμε η συνέχεια του διαλόγου μας να ξεκινήσει από το πρώτο από τα τρία ερωτήματα:
Υπάρχει ηθική χωρίς ζωή και συνείδηση ή η ηθική γεννιέται μαζί με τη δυνατότητα της εμπειρίας;
Ίσως αυτό να είναι το πρώτο και σημαντικότερο φιλοσοφικό βήμα για να κατανοήσουμε εάν η ηθική προηγείται της νοημοσύνης, αναδύεται μέσα από αυτήν ή αποτελεί μια δυνατότητα που περιμένει ακόμη να ανακαλυφθεί.