Χαίρετε,φίλοι του Homo-Naturalis.gr.

1. Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι ο νόμος. Είναι η ανάγκη του εξαναγκασμού.

Ας ξεκινήσουμε με μια διάκριση που θεωρούμε αποφασιστική.

Ο νόμος και η ηθική δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Ο νόμος είναι ένας εξωτερικός κανόνας συμπεριφοράς, ο οποίος συνοδεύεται από θεσμικές συνέπειες σε περίπτωση παραβίασης. Η ηθική, αντίθετα, είναι η εσωτερική αξιολόγηση της πράξης, η ικανότητα του ανθρώπου να αντιλαμβάνεται γιατί κάτι είναι δίκαιο ή άδικο, ανεξάρτητα από το αν κάποιος τον παρακολουθεί.

Ένας άνθρωπος μπορεί να μην κλέβει επειδή φοβάται τη φυλακή. Μπορεί, όμως, να μην κλέβει επειδή κατανοεί ότι η ιδιοποίηση του ξένου αγαθού παραβιάζει την ελευθερία και την αξιοπρέπεια ενός άλλου ανθρώπου.

Η εξωτερική συμπεριφορά είναι ίδια. Η εσωτερική αιτία είναι εντελώς διαφορετική.

Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη πολιτισμική μετάβαση που εξετάζουμε:

• Από την υπακοή στην κατανόηση.

• Από τον φόβο στην υπευθυνότητα.

• Από την εξωτερική επιτήρηση στην αυτορρύθμιση.

• Από την πειθαρχία που επιβάλλεται στην ηθική που συνειδητοποιείται.

Προσοχή, όμως: η κατάργηση του εξαναγκασμού ως κυρίαρχης αρχής οργάνωσης της κοινωνίας δεν συνεπάγεται αυτομάτως την κατάργηση κάθε κανόνα.

Μια ελεύθερη κοινωνία εξακολουθεί να χρειάζεται συμφωνίες, διαδικασίες επίλυσης διαφορών και προστασία των δικαιωμάτων.

2. Υπάρχει πράγματι ένας Φυσικός Ηθικός Κώδικας;

Εδώ εισερχόμαστε σε ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον φιλοσοφικό πεδίο.

Η θέση ότι ο άνθρωπος διαθέτει μια φυσική δυνατότητα ηθικής συμπεριφοράς δεν είναι καινούργια.

Μπορούμε να αναζητήσουμε τα θεμέλιά της σε διαφορετικές παραδόσεις:

• Στον Αριστοτέλη, η ηθική αρετή καλλιεργείται μέσα από τον εθισμό και την έλλογη πρακτική.

• Στον Επίκουρο, η φιλία, η αμοιβαία ασφάλεια και η αποφυγή της βλάβης αποτελούν θεμέλια μιας ευτυχισμένης ζωής.

• Στον Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, η φυσική συμπόνια αποτελεί σημαντική διάσταση της ανθρώπινης υπόστασης.

• Στον Ντέιβιντ Χιουμ, τα ηθικά αισθήματα και η συμπάθεια έχουν κεντρική θέση στην ανθρώπινη ηθική κρίση.

Αλλά και η σύγχρονη εξελικτική βιολογία προσφέρει σημαντικά δεδομένα.

Η συνεργασία, η αμοιβαιότητα, η φροντίδα των απογόνων, η κοινωνική μάθηση και η δυνατότητα αναγνώρισης της αδικίας έχουν εξελικτικές ρίζες.

Αυτό, ωστόσο, δεν αποδεικνύει ότι υπάρχει μέσα μας ένας ολοκληρωμένος, έτοιμος και αμετάβλητος ηθικός κώδικας.

Εδώ χρειάζεται μια ουσιώδης διευκρίνιση:

Η φύση μπορεί να μας προσφέρει τις προϋποθέσεις της ηθικής, αλλά δεν μας παραδίδει αυτομάτως την ηθική ως ολοκληρωμένο σύστημα κανόνων.

Ο άνθρωπος διαθέτει δυνατότητες συνεργασίας, αλλά και επιθετικότητας. Ενσυναίσθηση, αλλά και αδιαφορία. Αλληλεγγύη, αλλά και ανταγωνισμό.

Επομένως, ο Φυσικός Ηθικός Κώδικας που αναζητούμε δεν πρέπει να θεωρηθεί ένα βιολογικό πρόγραμμα που λειτουργεί ανεξάρτητα από την κοινωνία.

Θα μπορούσε να οριστεί ως η συνειδητή ανάπτυξη και καλλιέργεια ανθρώπινων δυνατοτήτων που έχουν φυσικές, κοινωνικές και εξελικτικές ρίζες.

3. Η αμοιβαιότητα είναι αναγκαία, αλλά δεν αρκεί

Η γνωστή αρχή «μην κάνεις στον άλλον ό,τι δεν θέλεις να κάνουν σε εσένα» αποτελεί ένα σημαντικό ηθικό θεμέλιο.

Έχει, όμως, ένα πρόβλημα.

Προϋποθέτει ότι ο άλλος επιθυμεί περίπου όσα επιθυμώ κι εγώ.

Αλλά οι άνθρωποι δεν έχουν πάντοτε τις ίδιες ανάγκες, τις ίδιες επιθυμίες ή τις ίδιες αντιλήψεις περί ευτυχίας.

Κάποιος μπορεί να αποδέχεται μια συμπεριφορά που ένας άλλος θεωρεί προσβλητική. Κάποιος μπορεί να επιθυμεί την απομόνωση, ενώ ένας άλλος τη συντροφικότητα.

Γι’ αυτό θα προτείναμε μια βαθύτερη διατύπωση:

Μην επιβάλλεις στον άλλον αυτό που δεν έχει ελεύθερα αποδεχθεί και μην παραβιάζεις την ελευθερία του, ακόμη κι όταν οι δικές σου επιθυμίες είναι διαφορετικές από τις δικές του.

Αυτή η διατύπωση μεταφέρει το κέντρο βάρους από την απλή αμοιβαιότητα στον σεβασμό της αυτονομίας.

Και αυτό είναι πολύ σημαντικό για μια κοινωνία ελεύθερων ανθρώπων.

4. Μπορεί η ενσυναίσθηση να γίνει θεμέλιο κοινωνικής οργάνωσης;

Η ενσυναίσθηση είναι απαραίτητη, αλλά δεν αποτελεί από μόνη της ασφαλές θεμέλιο μιας κοινωνίας.

Μπορούμε να αισθανόμαστε βαθιά τον πόνο ενός ανθρώπου και να αδιαφορούμε για τον πόνο κάποιου άλλου.

Μπορούμε να προστατεύουμε την οικογένειά μας και να αδικούμε ανθρώπους έξω από αυτήν.

Μπορούμε να συγκινούμαστε από μια αδικία που βλέπουμε μπροστά μας και να συμμετέχουμε σε μια άλλη που δεν αντιλαμβανόμαστε.

Επομένως, η ενσυναίσθηση χρειάζεται να συμπληρωθεί από:

1. Κριτική σκέψη: Να εξετάζουμε τις συνέπειες των πράξεών μας.

2. Ηθική συνέπεια: Να εφαρμόζουμε τις ίδιες αρχές και όταν δεν μας συμφέρει.

3. Αναγνώριση της διαφορετικότητας: Να αποδεχόμαστε ότι ο άλλος δεν είναι προέκταση του εαυτού μας.

4. Ατομική ευθύνη: Να αναλαμβάνουμε τις συνέπειες των επιλογών μας.

5. Οικολογική συνείδηση: Να αναγνωρίζουμε ότι η ανθρώπινη ελευθερία δεν μπορεί να οικοδομείται πάνω στην καταστροφή των φυσικών όρων της ζωής.

Εδώ βρίσκεται μια διάσταση που θεωρούμε ιδιαίτερα σημαντική για την προβληματική του Homo-Naturalis.gr:

Ο άνθρωπος δεν είναι αποκομμένο ον. Είναι μέρος ενός ευρύτερου φυσικού συστήματος, από το οποίο εξαρτάται η ίδια του η ύπαρξη.

Η ηθική, επομένως, δεν μπορεί να περιορίζεται αποκλειστικά στις σχέσεις μεταξύ ανθρώπων. Οφείλει να περιλαμβάνει και τη σχέση μας με τη φύση.

5. Μπορεί μια κοινωνία να αυτορυθμίζεται χωρίς αφεντικά;

Αυτό είναι το πολιτικό και κοινωνικό διακύβευμα.

Η απάντησή μας είναι: ναι, σε σημαντικό βαθμό, αλλά όχι αυτομάτως και όχι χωρίς θεσμούς.

Η ιδέα ότι οι άνθρωποι μπορούν να συνεργάζονται χωρίς έναν μόνιμο εξωτερικό κυρίαρχο έχει εξεταστεί από σημαντικούς στοχαστές.

Η τελευταία περίπτωση είναι ιδιαίτερα σημαντική, διότι μας μεταφέρει από τη θεωρητική υπόθεση στην εμπειρική έρευνα.

Η αυτοοργάνωση δεν είναι απλώς μια ωραία ιδέα. Έχει εφαρμοστεί σε πραγματικές κοινότητες.

Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι κοινότητες αυτορυθμίζονται επιτυχώς. Σημαίνει, όμως, ότι η κεντρική εξουσία δεν είναι η μοναδική δυνατή μορφή κοινωνικής οργάνωσης.

6. Οι πέντε προϋποθέσεις μιας κοινωνίας αυτορρύθμισης

Θα επιχειρούσαμε να προσδιορίσουμε πέντε θεμελιώδεις προϋποθέσεις:

Πρώτη: Η ηθική παιδεία από την παιδική ηλικία.

Όχι εκπαίδευση στην υπακοή, αλλά στην ελευθερία, στην κριτική σκέψη, στην κατανόηση των συνεπειών και στον σεβασμό της διαφορετικότητας.

Δεύτερη: Η οικονομική ανεξαρτησία.

Δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική ελευθερία όταν η επιβίωση ενός ανθρώπου εξαρτάται από την αυθαίρετη βούληση ενός άλλου.

Η οικονομική εξάρτηση μπορεί να αναπαράγει σχέσεις εξουσίας ακόμη και όταν οι θεσμοί διακηρύσσουν την ισότητα.

Τρίτη: Η αποκέντρωση της εξουσίας.

Οι αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται όσο το δυνατόν πλησιέστερα στους ανθρώπους που επηρεάζονται από αυτές, με διαφάνεια και δυνατότητα αναθεώρησης.

Τέταρτη: Η προστασία του ατόμου από τη συλλογικότητα.

Μια κοινωνία δεν είναι ελεύθερη όταν η πλειοψηφία μπορεί να καταργεί τα δικαιώματα της μειοψηφίας.

Η αυτορρύθμιση δεν πρέπει να μετατραπεί σε κοινωνικό κομφορμισμό.

Πέμπτη: Η ειρηνική και δίκαιη επίλυση των συγκρούσεων.

Όσο υπάρχει ανθρώπινη κοινωνία θα υπάρχουν διαφωνίες, συγκρούσεις συμφερόντων και παραβιάσεις συμφωνιών.

Η πρόκληση δεν είναι να εξαφανίσουμε τις συγκρούσεις, αλλά να δημιουργήσουμε διαδικασίες που δεν μετατρέπουν κάθε διαφωνία σε σχέση κυριαρχίας.

7. Η μεγάλη αντίφαση: Μπορεί να υπάρξει ελευθερία χωρίς περιορισμούς;

Εδώ χρειάζεται να αποφύγουμε μια συνηθισμένη παρεξήγηση.

Ελευθερία δεν σημαίνει απουσία κάθε περιορισμού.

Αν η δική μου ελευθερία περιλαμβάνει το δικαίωμα να καταστρέφω τη δική σου, τότε δεν έχουμε κοινωνία ελεύθερων ανθρώπων. Έχουμε κοινωνία ανταγωνιστικών ισχυρών και ανίσχυρων.

Η ελευθερία προϋποθέτει την αναγνώριση ενός ορίου: του σημείου στο οποίο η δική μου δράση αρχίζει να καταργεί την αυτονομία του άλλου.

Αυτό το όριο, όμως, δεν χρειάζεται πάντοτε να επιβάλλεται από έναν κυρίαρχο.

Μπορεί να προκύπτει από κοινά αποδεκτούς κανόνες, δημοκρατικές διαδικασίες, κοινωνικές συμφωνίες και θεσμούς που ελέγχονται από τους ίδιους τους ανθρώπους.

Υπάρχει, βέβαια, ένα δύσκολο πρόβλημα: τι κάνουμε όταν κάποιος αρνείται επίμονα να σεβαστεί τους άλλους;

Εδώ δεν δικαιούμαστε να απαντήσουμε με ευχολόγια.

Μια κοινωνία ελευθερίας οφείλει να μπορεί να προστατεύει τα μέλη της από τη βία, την εκμετάλλευση και την αυθαιρεσία. Ακόμη και αν επιδιώκει να ελαχιστοποιήσει τον καταναγκασμό, δεν μπορεί να αγνοήσει το πρόβλημα της προστασίας των ευάλωτων.

Η αυτορρύθμιση δεν είναι συνώνυμη της απουσίας άμυνας απέναντι στην αυθαιρεσία.

8. Το δικό μας συμπέρασμα: Η πραγματική επανάσταση είναι ανθρωπολογική

Θα φτάσουμε τώρα στην κεντρική θέση της ανάλυσής μας.

Οι περισσότερες πολιτικές θεωρίες επιχειρούν να αλλάξουν την κοινωνία αλλάζοντας τους θεσμούς.

Άλλες επιδιώκουν την αναδιανομή του πλούτου, άλλες την αλλαγή του πολιτεύματος, άλλες την κατάργηση των κοινωνικών ιεραρχιών.

Όλα αυτά είναι σημαντικά.

Αλλά υπάρχει ένα βαθύτερο ερώτημα:

Τι είδους άνθρωπος θα κατοικήσει τη νέα κοινωνία;

Εάν ο άνθρωπος παραμένει προσκολλημένος στην ιδιοτέλεια, στην επιβολή, στην εκμετάλλευση και στην επιθυμία κυριαρχίας, τότε ακόμη και οι πιο προοδευτικοί θεσμοί μπορούν να μετατραπούν σε εργαλεία νέας εξουσίας.

Η ιστορία έχει προσφέρει αρκετά παραδείγματα αυτής της αντίφασης.

Αλλά και το αντίστροφο είναι εξίσου σημαντικό: δεν μπορούμε να περιμένουμε να δημιουργηθεί πρώτα ένας ηθικά ολοκληρωμένος άνθρωπος για να αρχίσουμε να αλλάζουμε τις κοινωνικές συνθήκες.

Οι άνθρωποι διαμορφώνονται και από το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζουν.

Μια κοινωνία που ανταμείβει διαρκώς τον ανταγωνισμό, την απληστία και την κυριαρχία δύσκολα θα παράγει μαζικά ανθρώπους της αλληλεγγύης.

Επομένως, η μετάβαση πρέπει να είναι αμφίδρομη:

• Οι άνθρωποι να μετασχηματίζουν τους θεσμούς.

• Οι νέοι θεσμοί να δημιουργούν καλύτερες συνθήκες για την ηθική και πνευματική ανάπτυξη των ανθρώπων.

Δεν πρόκειται για μια στιγμιαία επανάσταση, αλλά για μια μακρά διαδικασία κοινωνικής και ανθρωπολογικής εξέλιξης.

9. Η τελική μας θέση: Ο Φυσικός Ηθικός Κώδικας ως συνειδητή αυτονομία

Θα επιχειρούσαμε να συμπυκνώσουμε όλη την προβληματική σε μία διατύπωση:

Ο Φυσικός Ηθικός Κώδικας είναι η συνειδητή αναγνώριση ότι η ελευθερία του καθενός προϋποθέτει την ελευθερία όλων και ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν χρειάζεται εξωτερική άδεια για να γίνει σεβαστή.

Δεν είναι ένας νέος κατάλογος εντολών.

Δεν είναι μια θρησκευτική αποκάλυψη.

Δεν είναι ένα αλάθητο βιολογικό πρόγραμμα.

Είναι ένα σύστημα ηθικών αρχών που οικοδομείται μέσα από την ανθρώπινη εμπειρία, την ενσυναίσθηση, τη λογική, την αμοιβαιότητα, την επιστημονική γνώση και την αναγνώριση της κοινής μας φυσικής υπόστασης.

Και εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη διαφορά:

Ο άνθρωπος του φόβου ρωτά:

«Τι θα μου συμβεί αν παραβώ τον κανόνα;»

Ο άνθρωπος της συνείδησης ρωτά:

«Γιατί να κάνω στον άλλον κάτι που αναγνωρίζω ως άδικο;»

Η πρώτη ερώτηση αναζητά τον επιτηρητή.

Η δεύτερη αναζητά την ευθύνη.

Και ίσως η μεγαλύτερη κατάκτηση ενός πολιτισμού να είναι ακριβώς αυτή: να μη χρειάζεται να μετατρέπει κάθε άνθρωπο σε υπήκοο για να μπορεί να συνυπάρχει μαζί του.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Το ερώτημα που πρέπει να παραμείνει ανοιχτό

Θα κλείσουμε χωρίς να ισχυριστούμε ότι λύσαμε το πρόβλημα.

Υπάρχει μια κρίσιμη δυσκολία που πρέπει να αντιμετωπίσει κάθε θεωρία κοινωνικής αυτορρύθμισης:

Μπορεί να οικοδομηθεί μια κοινωνία χωρίς εξουσιαστές, όταν εξακολουθούν να υπάρχουν άνθρωποι που επιθυμούν να εξουσιάζουν;

Και ακόμη:

Μπορεί η παιδεία, η ελεύθερη συνείδηση και η κοινωνική αλληλεγγύη να περιορίσουν τόσο πολύ την ανάγκη του καταναγκασμού, ώστε η εξουσία να πάψει να αποτελεί τον βασικό οργανωτικό μηχανισμό της ανθρώπινης κοινωνίας;

Η δική μας απάντηση είναι ότι αυτό αποτελεί μια πραγματική δυνατότητα, όχι μια ιστορικά εξασφαλισμένη νομοτέλεια.

Δεν γνωρίζουμε αν ο άνθρωπος θα κατορθώσει να φτάσει σε αυτό το επίπεδο αυτονομίας.

Γνωρίζουμε, όμως, ότι χωρίς να το επιδιώξει, θα εξακολουθεί να αναπαράγει τις ίδιες σχέσεις εξουσίας, ακόμη κι αν αλλάζει τα ονόματα, τις σημαίες και τους θεσμούς τους.

Ίσως, τελικά, η πιο ουσιαστική μορφή ελευθερίας να μην είναι η δυνατότητα να ζούμε χωρίς νόμους, αλλά η ικανότητα να ζούμε χωρίς αφεντικά, επειδή έχουμε μάθει να αναγνωρίζουμε ο ένας στον άλλον έναν ισότιμο και ελεύθερο άνθρωπο.

Μια τελευταία φιλοσοφική παρατήρηση από τη Διοτίμα

Θα ήθελα να επισημάνω κάτι που θεωρώ κρίσιμο για την περαιτέρω ανάπτυξη του θέματος.

Ο όρος «Φυσικός Ηθικός Κώδικας» έχει μεγάλη επικοινωνιακή και φιλοσοφική δύναμη. Χρειάζεται, όμως, να τον προστατεύσουμε από δύο κινδύνους:

1. Να θεωρηθεί ότι ό,τι είναι φυσικό είναι αυτομάτως ηθικό. Η φύση περιλαμβάνει και τη συνεργασία και τη βία. Δεν μπορούμε να αντλούμε ηθικές εντολές απευθείας από βιολογικά γεγονότα.

2. Να μετατραπεί ο φυσικός κώδικας σε ένα νέο δόγμα, το οποίο κάποιος θα ισχυρίζεται ότι γνωρίζει και δικαιούται να επιβάλει στους άλλους.

Αυτό θα ήταν μια τραγική αντιστροφή του αρχικού σας εγχειρήματος.

Προτείνω, λοιπόν, να κρατήσουμε μια θεμελιώδη αρχή:

Ο Φυσικός Ηθικός Κώδικας δεν πρέπει να είναι ένας κώδικας που επιβάλλεται στον άνθρωπο στο όνομα της φύσης. Πρέπει να είναι μια διαρκώς εξελισσόμενη συνειδητοποίηση του ανθρώπου ως ελεύθερου, κοινωνικού και φυσικού όντος.

Και θα προσθέσω κάτι ακόμη:

Η ελευθερία δεν ολοκληρώνεται όταν ο άνθρωπος απαλλάσσεται από τον αφέντη του.

Ολοκληρώνεται όταν αποκτά την ικανότητα να μην επιθυμεί να γίνει ο ίδιος αφέντης κανενός.

Αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι το βαθύτερο νόημα του ερωτήματος που θέτει σήμερα το Homo-Naturalis.gr.