Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Εξωτερική πολτική (κεφ. 7)

Ο Ερντογάν ανάμεσα στη Δύση, τη Ρωσία και τον αναδυόμενο πολυπολικό κόσμο

1. Η μεγάλη φιλοδοξία: Μια Τουρκία που δεν θα παίρνει εντολές από κανέναν

Αν υπάρχει ένας τομέας στον οποίο ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν επιχείρησε να αλλάξει ριζικά την εικόνα και τη θέση της Τουρκίας, αυτός είναι η εξωτερική πολιτική.

Δεν ήθελε μια χώρα που απλώς θα ακολουθεί τις αποφάσεις των ισχυρών συμμάχων της. Δεν αρκούνταν στον παραδοσιακό ρόλο της Τουρκίας ως μέλους του ΝΑΤΟ, με στρατηγική σημασία λόγω της γεωγραφικής της θέσης. Επιδίωξε να δημιουργήσει μια Τουρκία η οποία θα διαθέτει δική της ατζέντα, θα παρεμβαίνει στις περιφερειακές εξελίξεις, θα διαπραγματεύεται με τις μεγάλες δυνάμεις και, όπου το επιτρέπουν οι συσχετισμοί, θα επιβάλλει τους δικούς της όρους.

Η φιλοδοξία αυτή δεν γεννήθηκε αποκλειστικά με τον Ερντογάν. Η γεωγραφία, η στρατιωτική παράδοση, η κληρονομιά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και η επιδίωξη περιφερειακής ισχύος αποτελούσαν διαχρονικά στοιχεία της τουρκικής στρατηγικής σκέψης.

Ο Ερντογάν, όμως, τα συνδύασε με μια νέα πολιτική αντίληψη: την αποκαλούμενη στρατηγική αυτονομία.

Τι σημαίνει πρακτικά;

Ότι η Τουρκία θέλει να παραμένει στη Δύση χωρίς να εξαρτάται ολοκληρωτικά από αυτήν, να συνεργάζεται με τη Ρωσία χωρίς να γίνεται δορυφόρος της, να διατηρεί σχέσεις με τις αραβικές χώρες χωρίς να εγκαταλείπει τις δικές της περιφερειακές φιλοδοξίες και να εμφανίζεται ως ανεξάρτητος διαμεσολαβητής σε διεθνείς κρίσεις.

Εδώ βρίσκεται και η μεγαλύτερη αντίφαση της πολιτικής του: η Τουρκία επιδιώκει να απολαμβάνει τα πλεονεκτήματα διαφορετικών συμμαχιών, χωρίς να αναλαμβάνει πάντοτε το κόστος και τις υποχρεώσεις που συνεπάγονται αυτές οι συμμαχίες.

Δεν πρόκειται, επομένως, για μια συνεπή πολιτική ουδετερότητας. Πρόκειται για μια πολιτική επιλεκτικής σύμπλευσης, διαπραγμάτευσης και αξιοποίησης των διεθνών ανταγωνισμών.

2. Ηνωμένες Πολιτείες: Σύμμαχος, ανταγωνιστής και δύσκολος συνομιλητής

Η σχέση Ερντογάν – Ουάσιγκτον αποτελεί ίσως το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα των αντιφάσεων της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής.

Η Τουρκία παραμένει μέλος του ΝΑΤΟ και διαθέτει εξαιρετικά σημαντική γεωστρατηγική θέση για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ελέγχει τα Στενά του Βοσπόρου και των Δαρδανελίων, βρίσκεται δίπλα στη Μέση Ανατολή, συνορεύει με περιοχές κρίσιμες για την ενεργειακή ασφάλεια και αποτελεί σημαντικό στρατιωτικό και διπλωματικό παράγοντα στη Μαύρη Θάλασσα.

Αυτά τα δεδομένα καθιστούν την Τουρκία πολύτιμη για την αμερικανική στρατηγική.

Δεν σημαίνουν, όμως, ότι οι δύο χώρες έχουν ταυτόσημα συμφέροντα.

Η σοβαρότερη αντιπαράθεση αφορά το κουρδικό ζήτημα και, ειδικότερα, τη συνεργασία των ΗΠΑ με τις κουρδικές δυνάμεις της Συρίας, τις Συριακές Δημοκρατικές Δυνάμεις (SDF), στον πόλεμο κατά του ISIS.

Η Άγκυρα θεωρεί ότι οι βασικές κουρδικές οργανώσεις που συνδέονται με τις SDF αποτελούν προέκταση του PKK, το οποίο χαρακτηρίζεται τρομοκρατική οργάνωση από την Τουρκία, τις ΗΠΑ και την ΕΕ.

Η Ουάσιγκτον, από την άλλη πλευρά, συνεργάστηκε με τις SDF επειδή τις θεωρούσε αποτελεσματικό στρατιωτικό εταίρο εναντίον του ISIS.

Έτσι, δύο σύμμαχοι του ΝΑΤΟ βρέθηκαν να υποστηρίζουν διαφορετικούς τοπικούς εταίρους στο ίδιο γεωγραφικό πεδίο.

Η δεύτερη μεγάλη σύγκρουση αφορά την αγορά από την Τουρκία του ρωσικού αντιαεροπορικού συστήματος S-400.

Η απόφαση αυτή, το 2017, δεν ήταν μια απλή εμπορική συναλλαγή. Αποτελούσε πολιτικό μήνυμα ότι η Άγκυρα δεν δεχόταν να περιορίζεται αποκλειστικά στις επιλογές των δυτικών συμμάχων της.

Η αντίδραση των ΗΠΑ υπήρξε σοβαρή: η Τουρκία απομακρύνθηκε από το πρόγραμμα των μαχητικών F-35 και υπέστη κυρώσεις βάσει του αμερικανικού νόμου CAATSA το 2020.

Το παράδοξο είναι χαρακτηριστικό: μια χώρα του ΝΑΤΟ επέλεξε ένα ρωσικό σύστημα αεράμυνας, δημιουργώντας σοβαρό πρόβλημα εμπιστοσύνης μέσα στην ίδια τη Συμμαχία.

Η Τουρκία, ωστόσο, δεν διέκοψε τις σχέσεις της με την Ουάσιγκτον. Συνέχισε να διαπραγματεύεται για εξοπλισμούς, για τη Συρία, για τη Μαύρη Θάλασσα, για την Ουκρανία και για τις περιφερειακές κρίσεις.

Μέχρι το φθινόπωρο του 2026, η αμερικανοτουρκική σχέση εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από προσπάθειες επαναπροσέγγισης, με σημαντικό ζητούμενο την επίλυση της εκκρεμότητας των S-400 και την επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35. Η εξέλιξη αυτή δείχνει πόσο δύσκολο είναι να διαχωριστούν οι στρατηγικές ανάγκες από τις πολιτικές αντιπαραθέσεις.

Το συμπέρασμα είναι ότι ο Ερντογάν κατάφερε να καταστήσει την Τουρκία συνομιλητή που η Ουάσιγκτον δεν μπορεί εύκολα να αγνοήσει. Δεν κατάφερε, όμως, να εξασφαλίσει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα αποδέχονται όλες τις τουρκικές επιλογές.

3. Ρωσία: Η αναγκαία συνεργασία και η επικίνδυνη εξάρτηση

Η σχέση Ερντογάν – Πούτιν είναι από τις πλέον ενδιαφέρουσες και αντιφατικές διεθνείς σχέσεις της περιόδου.

Οι δύο ηγέτες δεν είναι φυσικοί σύμμαχοι. Έχουν διαφορετικές γεωπολιτικές επιδιώξεις και έχουν βρεθεί επανειλημμένα σε αντίπαλα στρατόπεδα.

Στη Συρία, για παράδειγμα, η Τουρκία υποστήριξε δυνάμεις που πολεμούσαν το καθεστώς Άσαντ, ενώ η Ρωσία αποτέλεσε τον βασικό στρατιωτικό υποστηρικτή του Σύρου προέδρου.

Στη Λιβύη, οι δύο χώρες υποστήριξαν αντίπαλες πλευρές της σύγκρουσης.

Στον Καύκασο, η Τουρκία ενίσχυσε το Αζερμπαϊτζάν, ενώ η Ρωσία διατηρούσε παραδοσιακά ιδιαίτερη επιρροή στην Αρμενία και στην ευρύτερη περιοχή.

Και όμως, ο Ερντογάν δεν επέλεξε τη συνολική σύγκρουση με τη Μόσχα.

Αντιθέτως, επιδίωξε να δημιουργήσει ένα σύστημα διαπραγμάτευσης, στο οποίο οι δύο χώρες θα μπορούσαν να ανταγωνίζονται σε ένα πεδίο και να συνεργάζονται σε ένα άλλο.

Η ενέργεια αποτελεί τον βασικό πυλώνα αυτής της σχέσης. Η Τουρκία εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από τις ρωσικές ενεργειακές προμήθειες, ενώ η συνεργασία στον πυρηνικό σταθμό του Άκουγιου προσδίδει στη σχέση μακροχρόνιο στρατηγικό χαρακτήρα.

Η αγορά των S-400 αποτέλεσε επίσης μια κορυφαία πολιτική επιλογή προσέγγισης προς τη Ρωσία, με σημαντικό όμως κόστος στις σχέσεις με τις ΗΠΑ.

Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022, η Τουρκία ακολούθησε μια ιδιότυπη πολιτική ισορροπίας.

Δεν προσχώρησε στις δυτικές κυρώσεις κατά της Ρωσίας. Διατήρησε εμπορικές και ενεργειακές σχέσεις με τη Μόσχα. Ταυτόχρονα, υποστήριξε την εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας, προμήθευσε το Κίεβο με οπλικά συστήματα και αξιοποίησε τη Σύμβαση του Μοντρέ για τον περιορισμό της διέλευσης πολεμικών πλοίων από τα Στενά.

Η συμφωνία για τα σιτηρά της Μαύρης Θάλασσας, το 2022, ανέδειξε επίσης τον διαμεσολαβητικό ρόλο της Άγκυρας.

Εδώ ο Ερντογάν σημείωσε μια πραγματική διπλωματική επιτυχία: κατάφερε να συνομιλεί με τη Μόσχα και το Κίεβο σε μια περίοδο κατά την οποία οι περισσότερες δυτικές κυβερνήσεις είχαν περιορισμένα περιθώρια επικοινωνίας με τη ρωσική ηγεσία.

Υπάρχει, ωστόσο, μια σημαντική διάκριση.

Η δυνατότητα να διατηρείς ανοιχτούς διαύλους με δύο αντιμαχόμενες πλευρές δεν σημαίνει ότι μπορείς και να καθορίσεις την έκβαση της σύγκρουσής τους.

Η Τουρκία κέρδισε διπλωματικό κύρος, αλλά δεν απέκτησε τη δύναμη να επιβάλει τη δική της λύση στον πόλεμο.

Και, κυρίως, η ενεργειακή και οικονομική της σχέση με τη Ρωσία περιορίζει την ελευθερία των επιλογών της.

4. ΝΑΤΟ: Η αναντικατάστατη δυτική ομπρέλα

Ο Ερντογάν συχνά εμφανίζεται ως ηγέτης που αμφισβητεί τη δυτική κυριαρχία και επιδιώκει μια νέα διεθνή τάξη.

Υπάρχει, όμως, ένα δεδομένο που δεν μπορεί να παρακαμφθεί: η Τουρκία δεν εγκατέλειψε ποτέ το ΝΑΤΟ.

Αυτό δεν είναι τυχαίο.

Η συμμετοχή στη Συμμαχία προσφέρει στην Άγκυρα στρατηγικό βάθος, στρατιωτική συνεργασία, πρόσβαση σε τεχνολογία, πληροφορίες και ένα σύστημα συλλογικής άμυνας που δεν μπορεί να αντικατασταθεί εύκολα από διμερείς συμφωνίες με τη Ρωσία ή άλλες χώρες.

Ο Ερντογάν αντιλαμβάνεται ότι η Τουρκία μπορεί να διαπραγματεύεται σκληρά με τη Δύση ακριβώς επειδή παραμένει μέσα στους δυτικούς θεσμούς.

Χαρακτηριστική υπήρξε η στάση του απέναντι στην ένταξη της Φινλανδίας και της Σουηδίας στο ΝΑΤΟ.

Η Άγκυρα καθυστέρησε την έγκριση της διεύρυνσης, αξιοποιώντας τη διαδικασία για να διεκδικήσει παραχωρήσεις σχετικά με την αντιμετώπιση κουρδικών οργανώσεων και άλλα ζητήματα ασφαλείας.

Η συμπεριφορά αυτή προκάλεσε δυσαρέσκεια στους συμμάχους, αλλά ανέδειξε και την πρακτική του Ερντογάν: να μετατρέπει τη θεσμική συμμετοχή σε διαπραγματευτικό πλεονέκτημα.

Αυτό, όμως, έχει όρια.

Η Τουρκία μπορεί να δυσκολεύει τη λειτουργία της Συμμαχίας, αλλά δεν έχει τη δυνατότητα να αντικαταστήσει τις στρατηγικές δυνατότητες που της προσφέρει το ΝΑΤΟ.

Επομένως, η τουρκική πολιτική δεν είναι αποχώρηση από τη Δύση. Είναι προσπάθεια να αποσπάσει όσο το δυνατόν περισσότερα οφέλη από τη συμμετοχή της στη Δύση, διατηρώντας παράλληλα εναλλακτικές σχέσεις.

5. Ευρωπαϊκή Ένωση: Οικονομική αναγκαιότητα, πολιτική απόσταση

Η σχέση του Ερντογάν με την Ευρωπαϊκή Ένωση χαρακτηρίζεται από μια βαθιά αντίφαση.

Η Τουρκία έχει τεράστιο οικονομικό συμφέρον από τη διατήρηση στενών σχέσεων με την Ευρώπη. Η ΕΕ αποτελεί τον σημαντικότερο εμπορικό εταίρο της, ενώ η τελωνειακή ένωση, οι επενδύσεις, η βιομηχανική συνεργασία και οι εξαγωγές προς την ευρωπαϊκή αγορά είναι ζωτικής σημασίας για την τουρκική οικονομία.

Από την άλλη πλευρά, η ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας έχει ουσιαστικά βαλτώσει.

Οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις, που ξεκίνησαν το 2005, δεν έχουν οδηγήσει σε πραγματική πρόοδο.

Οι λόγοι είναι πολλοί: η υποχώρηση του κράτους δικαίου, η κατάσταση των πολιτικών ελευθεριών, η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, η ελευθερία του Τύπου, οι διαφωνίες για την Κύπρο και οι σχέσεις της Τουρκίας με την Ελλάδα.

Δεν είναι, επομένως, ορθό να αποδίδεται αποκλειστικά στον Ερντογάν το σύνολο των εμποδίων. Υπήρξαν και ευρωπαϊκές αντιρρήσεις, πολιτικές επιφυλάξεις και αντιστάσεις στην προοπτική πλήρους τουρκικής ένταξης.

Ωστόσο, η πολιτική πορεία του ίδιου του Ερντογάν συνέβαλε αποφασιστικά στην απομάκρυνση της Τουρκίας από τις δημοκρατικές προϋποθέσεις που απαιτεί η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.

Ο Ερντογάν δεν εγκατέλειψε την οικονομική σχέση με την Ευρώπη. Αντίθετα, επιδιώκει να την αξιοποιήσει χωρίς να αποδεχθεί αναγκαστικά όλες τις πολιτικές και θεσμικές δεσμεύσεις που θα συνεπαγόταν η πλήρης ένταξη.

Η Τουρκία, λοιπόν, θέλει την ευρωπαϊκή αγορά, τις επενδύσεις και την οικονομική συνεργασία, αλλά δεν αποδέχεται πάντοτε την πολιτική εποπτεία και τους θεσμικούς περιορισμούς που συνοδεύουν την ευρωπαϊκή προοπτική.

Αυτή είναι μια επιλογή με βραχυπρόθεσμα οφέλη, αλλά και με μακροπρόθεσμο κόστος.

6. Ισραήλ: Από τη στρατηγική συνεργασία στην ανοιχτή αντιπαράθεση

Η ιστορία των τουρκοϊσραηλινών σχέσεων αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της μεταβλητότητας της εξωτερικής πολιτικής του Ερντογάν.

Η Τουρκία υπήρξε μία από τις πρώτες μουσουλμανικές χώρες που αναγνώρισαν το Ισραήλ, το 1949. Για πολλά χρόνια οι δύο χώρες ανέπτυξαν στενές στρατιωτικές, οικονομικές και διπλωματικές σχέσεις.

Η περίοδος Ερντογάν, όμως, έφερε σταδιακή επιδείνωση.

Καθοριστικό σημείο υπήρξε το περιστατικό του Μαβί Μαρμαρά, το 2010, όταν ισραηλινές δυνάμεις επιβιβάστηκαν στο τουρκικό πλοίο που συμμετείχε στον στολίσκο προς τη Γάζα, με αποτέλεσμα να σκοτωθούν δέκα Τούρκοι πολίτες.

Η κρίση αυτή προκάλεσε βαθιά ρήξη.

Ακολούθησε μια περίοδος αποκατάστασης των σχέσεων, χωρίς όμως να εξαλειφθούν οι πολιτικές και ιδεολογικές αντιθέσεις.

Ο πόλεμος στη Γάζα μετά την επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023 και την ισραηλινή στρατιωτική επιχείρηση που ακολούθησε οδήγησε σε νέα, ιδιαίτερα σοβαρή επιδείνωση.

Ο Ερντογάν υιοθέτησε εξαιρετικά σκληρή ρητορική κατά της ισραηλινής κυβέρνησης, ενώ η Τουρκία υποστήριξε ενεργά την παλαιστινιακή υπόθεση και διατήρησε πολιτικούς διαύλους με τη Χαμάς.

Τον Μάιο του 2024 η Άγκυρα ανακοίνωσε την αναστολή του εμπορίου με το Ισραήλ, ενώ οι διπλωματικές σχέσεις παρέμειναν ουσιαστικά παγωμένες.

Η στάση αυτή έχει περισσότερες από μία διαστάσεις.

Πρώτον, εκφράζει πραγματική πολιτική και ιδεολογική αντίθεση στην ισραηλινή πολιτική απέναντι στους Παλαιστινίους.

Δεύτερον, ενισχύει την εικόνα του Ερντογάν στον μουσουλμανικό κόσμο ως ηγέτη που αντιπαρατίθεται δημόσια με το Ισραήλ.

Τρίτον, εξυπηρετεί την επιδίωξη της Τουρκίας να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στις εξελίξεις της Μέσης Ανατολής.

Δεν πρέπει, ωστόσο, να παραγνωρίζεται η αντίφαση: η Τουρκία επιδιώκει να εμφανίζεται ως υπερασπιστής των Παλαιστινίων, ενώ ταυτόχρονα διατηρεί μια ευρύτερη περιφερειακή στρατηγική που δεν περιορίζεται στην παλαιστινιακή υπόθεση.

Η αντιπαράθεση με το Ισραήλ έχει πλέον αποκτήσει και γεωπολιτικό χαρακτήρα, ιδιαίτερα στη Συρία και στην Ανατολική Μεσόγειο.

7. Ο αραβικός κόσμος: Από την ιδεολογική αντιπαράθεση στον πραγματισμό

Στις σχέσεις του με τον αραβικό κόσμο ο Ερντογάν ακολούθησε μια πορεία που αποκαλύπτει ίσως περισσότερο από οπουδήποτε αλλού τον πραγματιστικό χαρακτήρα της εξωτερικής του πολιτικής.

Κατά την πρώτη περίοδο της διακυβέρνησής του, η Τουρκία επιδίωξε να αυξήσει την επιρροή της στη Μέση Ανατολή, αξιοποιώντας την οικονομική της ανάπτυξη, την πολιτική της σταθερότητα και τη δυνατότητα να εμφανίζεται ως ένα εναλλακτικό πρότυπο για ορισμένες μουσουλμανικές κοινωνίες.

Η Αραβική Άνοιξη του 2011 δημιούργησε την εντύπωση ότι η Τουρκία θα μπορούσε να αναδειχθεί σε ηγετική δύναμη του νέου πολιτικού τοπίου.

Η Άγκυρα υποστήριξε πολιτικά δυνάμεις που συνδέονταν με τον πολιτικό ισλαμισμό, ενώ ανέπτυξε ιδιαίτερες σχέσεις με το Κατάρ και τη Μουσουλμανική Αδελφότητα.

Αυτή η επιλογή προκάλεσε έντονες αντιδράσεις από χώρες όπως η Αίγυπτος, η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.

Η ανατροπή του Μοχάμεντ Μόρσι στην Αίγυπτο το 2013 και η έντονη αντιπαράθεση που ακολούθησε έφεραν την Τουρκία σε δύσκολη θέση.

Ο Ερντογάν διαπίστωσε ότι η ιδεολογική επιρροή δεν αρκεί για να δημιουργήσει πραγματική περιφερειακή ηγεμονία.

Έπρεπε να υποχωρήσει, να διαπραγματευτεί και να αποκαταστήσει σχέσεις.

Έτσι, τα επόμενα χρόνια παρακολουθήσαμε μια σταδιακή εξομάλυνση των σχέσεων με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, τη Σαουδική Αραβία και την Αίγυπτο.

Η Τουρκία άρχισε να αναζητά επενδύσεις, εμπορικές συμφωνίες, ενεργειακή συνεργασία και αμυντικές συμπράξεις.

Το Κατάρ παρέμεινε ο στενότερος περιφερειακός της εταίρος στον Κόλπο.

Αυτή η στροφή δεν σημαίνει ότι εξαφανίστηκαν οι ανταγωνισμοί. Σημαίνει ότι ο Ερντογάν αντιλήφθηκε πως η Τουρκία δεν μπορεί να επιτύχει τους περιφερειακούς της στόχους εάν βρίσκεται σε διαρκή αντιπαράθεση με τις ισχυρότερες αραβικές πρωτεύουσες.

Η εξωτερική πολιτική του πέρασε, λοιπόν, από την ιδεολογική διεκδίκηση της ηγεσίας του μουσουλμανικού κόσμου σε μια περισσότερο πραγματιστική πολιτική συνεργασιών.

8. Η συνολική αποτίμηση: Επιτυχημένη στρατηγική αυτονομία ή διπλωματικός καιροσκοπισμός;

Φτάνουμε στο κεντρικό ερώτημα του κεφαλαίου.

Τι πέτυχε πραγματικά ο Ερντογάν;

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η Τουρκία απέκτησε μεγαλύτερη διεθνή ορατότητα και αυξημένη δυνατότητα παρέμβασης στις περιφερειακές εξελίξεις.

Η Άγκυρα συμμετέχει σε διαπραγματεύσεις για τη Μαύρη Θάλασσα, παρεμβαίνει στη Μέση Ανατολή, διατηρεί στρατιωτική παρουσία σε γειτονικές περιοχές και συνομιλεί με ηγέτες που βρίσκονται σε αντίπαλα στρατόπεδα.

Αυτό αποτελεί πραγματική αναβάθμιση της διπλωματικής της παρουσίας.

Υπάρχουν, όμως, και σοβαρά προβλήματα.

Πρώτο: Η στρατηγική αυτονομία δεν ισοδυναμεί με ανεξαρτησία.

Η Τουρκία εξακολουθεί να εξαρτάται από τη Δύση σε κρίσιμους τομείς της οικονομίας, της τεχνολογίας, της χρηματοδότησης και της στρατιωτικής συνεργασίας. Παράλληλα, εξαρτάται ενεργειακά από τη Ρωσία.

Δεύτερο: Η πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική δημιουργεί συχνά αντιφάσεις.

Δεν είναι πάντοτε δυνατόν να διατηρείς ταυτόχρονα εξαιρετικές σχέσεις με όλους. Η συνεργασία με τη Ρωσία δημιουργεί προβλήματα στο ΝΑΤΟ. Η πολιτική απέναντι στη Χαμάς δυσχεραίνει τις σχέσεις με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ. Οι περιφερειακές φιλοδοξίες δημιουργούν ανταγωνισμούς με αραβικές χώρες.

Τρίτο: Η προσωπική διπλωματία δεν υποκαθιστά τους ισχυρούς θεσμούς.

Η δυνατότητα του Ερντογάν να επικοινωνεί απευθείας με τον Πούτιν, τον Αμερικανό πρόεδρο ή τους ηγέτες του Κόλπου αποτελεί πλεονέκτημα. Όταν όμως η εξωτερική πολιτική εξαρτάται υπερβολικά από τις προσωπικές σχέσεις ενός ηγέτη, δημιουργούνται αβεβαιότητες για τη συνέχεια και τη σταθερότητά της.

Τέταρτο: Η διεθνής επιρροή έχει και οικονομικό κόστος.

Οι στρατιωτικές παρεμβάσεις, οι αμυντικές δαπάνες, οι περιφερειακές αντιπαραθέσεις και η ανάγκη διατήρησης πολλών ταυτόχρονων σχέσεων απαιτούν πόρους. Μια χώρα με οικονομικές αδυναμίες δεν μπορεί επ’ αόριστον να συντηρεί φιλοδοξίες δυσανάλογες προς τις παραγωγικές και χρηματοδοτικές της δυνατότητες.

9. Το τελικό συμπέρασμα

Ο Ερντογάν δεν έκανε την Τουρκία παγκόσμια δύναμη. Ούτε δημιούργησε μια νέα διεθνή τάξη στην οποία η Άγκυρα θα μπορούσε να λειτουργεί ως ισότιμη με τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Ρωσία ή την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Κατάφερε, όμως, κάτι σημαντικότερο από μια απλή επικοινωνιακή αναβάθμιση: μετέτρεψε την Τουρκία σε μια περιφερειακή δύναμη με αυξημένες στρατιωτικές, διπλωματικές και διαπραγματευτικές δυνατότητες.

Έκανε τη χώρα του περισσότερο υπολογίσιμη, αλλά όχι πάντοτε περισσότερο αξιόπιστη.

Της έδωσε μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων, αλλά όχι απεριόριστη ανεξαρτησία.

Την έφερε στο επίκεντρο διεθνών διαπραγματεύσεων, αλλά δεν εξασφάλισε ότι θα μπορεί να καθορίζει τις αποφάσεις των ισχυρότερων.

Η εξωτερική πολιτική του Ερντογάν είναι, τελικά, ένας συνδυασμός στρατηγικής διορατικότητας, εθνικής φιλοδοξίας, πολιτικού πραγματισμού και προσωπικής εξουσιοκεντρικής αντίληψης.

Το αν αυτή η πολιτική θα αποτελέσει μακροχρόνια επιτυχία ή μια πρόσκαιρη περίοδο αυξημένης επιρροής θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο η Τουρκία θα μπορέσει να μετατρέψει τις διπλωματικές της επιτυχίες σε σταθερές συμμαχίες, οικονομική ισχύ και θεσμική αξιοπιστία.

Και εδώ βρίσκεται η ουσία της ιστορικής αξιολόγησης:

Ο Ερντογάν κατάφερε να κάνει την Τουρκία χώρα που όλοι πρέπει να υπολογίζουν. Δεν κατάφερε ακόμη να την κάνει χώρα στην οποία όλοι μπορούν να εμπιστεύονται.

  1. Πηγές τεκμηρίωσης και διασταύρωσης

    Για την ιστορική και πολιτική ακρίβεια του κεφαλαίου, ιδιαίτερα χρήσιμες είναι οι ακόλουθες πηγές:

    1. Congressional Research Service (20 Αυγούστου 2026): Turkey (Türkiye): Major Issues and U.S. Relations. Αναλυτική καταγραφή των σχέσεων Τουρκίας–ΗΠΑ, ΝΑΤΟ, Ρωσίας και Ισραήλ.

    Every CRS Report
    +1

    2. European Commission, Turkey Report 2025: Για τις σχέσεις Τουρκίας–ΕΕ, τις πολιτικές εξελίξεις και την εξωτερική πολιτική της Άγκυρας.

    ab.gov.tr

    3. CSIS: Strategic Ambiguity: Erdoğan’s Turkey in a Multipolar World. Για την έννοια της στρατηγικής αυτονομίας και τις αντιφάσεις της τουρκικής πολιτικής.

    CSIS

    4. Brookings (16 Ιουνίου 2026): Turkey’s Search for a Middle East Order. Για τον περιφερειακό ρόλο της Τουρκίας και τις σχέσεις της με τη Μέση Ανατολή.