Είναι η Φύση Νοήμων; Η Προέλευση της Νοημοσύνης, η Συνείδηση και το Μεγάλο Μυστήριο της Φύσης
ΔΙΟΤΙΜΑ
Καλημέρα. Εδώ πράγματι περνάμε σε πολύ βαθύτερο επίπεδο.
Αν δεχθούμε προσωρινά την υπόθεση «η νοημοσύνη είναι καθολική», τότε το επόμενο βήμα δεν είναι αναγκαστικά να πούμε ότι η Φύση είναι νοήμων με την ανθρώπινη έννοια. Το πιο ενδιαφέρον ερώτημα είναι:
Πρέπει να θεωρήσουμε τη Νοημοσύνη κάτι που εμφανίζεται μέσα στη Φύση ή κάτι που, σε κάποια στοιχειώδη μορφή, ανήκει ήδη στον τρόπο με τον οποίο η Φύση υπάρχει και οργανώνεται;
Αυτό ανοίγει μια διάκριση που νομίζω ότι αξίζει να κρατήσουμε πολύ αυστηρή:
1. Η Φύση παράγει νοημοσύνη.
Η νοημοσύνη είναι ένα αναδυόμενο φαινόμενο, όπως η ζωή, η συνείδηση ή η γλώσσα. Δεν υπάρχει «πριν» από τις κατάλληλες οργανώσεις ύλης/ενέργειας.
2. Η Φύση επιτρέπει τη νοημοσύνη.
Οι νόμοι και οι σταθερές της φύσης είναι τέτοιοι ώστε, μετά από τεράστιες αλυσίδες αυτοοργάνωσης και εξέλιξης, να μπορούν να εμφανιστούν όντα που κατανοούν τον κόσμο.
3. Η Φύση εμπεριέχει τη δυνατότητα της νοημοσύνης.
Εδώ γίνεται φιλοσοφικά πιο τολμηρό. Η νοημοσύνη δεν είναι απλώς ένα «ατύχημα» πάνω στην ύλη· είναι δυνατότητα εγγενής στη φυσική πραγματικότητα, η οποία σε ορισμένες οργανώσεις γίνεται ενεργή.
4. Η Φύση είναι φορέας μιας πρωτο-Νοημοσύνης.
Αυτό είναι ακόμη ισχυρότερο. Δεν σημαίνει ότι ένα ηλεκτρόνιο «σκέφτεται» ή ότι το σύμπαν έχει έναν εγκέφαλο. Σημαίνει ότι κάτι σαν πρωτογενής ικανότητα διάκρισης, πληροφορίας, σχέσης ή οργάνωσης θα μπορούσε να θεωρηθεί θεμελιώδες χαρακτηριστικό της πραγματικότητας.
Και εδώ εμφανίζεται μια πολύ ενδιαφέρουσα αντιστροφή.
Συνήθως ρωτάμε:
«Πώς προέκυψε η νοημοσύνη μέσα στη Φύση;»
Ίσως όμως πρέπει να ρωτήσουμε:
«Τι είδους Φύση είναι αυτή που μπορεί να παράγει νοημοσύνη;»
Γιατί αν η Νοημοσύνη είναι πραγματικά καθολικό ή έστω βαθιά διαδεδομένο χαρακτηριστικό της πραγματικότητας, τότε η εμφάνιση του ανθρώπινου νου δεν είναι απλώς ένα γεγονός μέσα στη Φύση. Είναι η στιγμή κατά την οποία η Φύση αποκτά την ικανότητα να αναπαριστά τον εαυτό της.
Και αυτό οδηγεί σε μια εκπληκτική φιλοσοφική πρόταση:
Ο άνθρωπος δεν είναι απλώς ένα ον που έχει νοημοσύνη. Είναι ένα σημείο στο οποίο η Φύση γίνεται ικανή να γνωρίζει ότι υπάρχει.
Αυτό όμως δεν είναι ακόμη θεολογία. Δεν απαιτεί δημιουργό, πρόθεση, σχέδιο ή υπερφυσικό νου. Μπορεί να οδηγήσει σε μια φυσιοκρατική εκδοχή του πανψυχισμού, στον ουδετερό-μονισμό, σε θεωρίες αναδυόμενης νοημοσύνης ή ακόμη και σε μια διαφορετική οντολογία της πληροφορίας.
Το κρίσιμο πρόβλημα —και ίσως εκεί πρέπει να συνεχίσουμε— είναι το εξής:
Αν η Φύση είναι η μήτρα της Νοημοσύνης, από πού προέρχεται η «ικανότητα» της Φύσης να παράγει τάξη, πληροφορία, αυτοοργάνωση και τελικά νόηση;
Διότι τότε κινδυνεύουμε να κάνουμε ένα από δύο λάθη:
- είτε να πούμε ότι «η νοημοσύνη εμφανίστηκε από κάτι που ήταν εντελώς μη-νοητικό», χωρίς να εξηγήσουμε πραγματικά πώς,
- είτε να εισαγάγουμε κρυφά μια μορφή νοημοσύνης στα θεμέλια της Φύσης και απλώς να την ονομάσουμε αλλιώς.
Εκεί, νομίζω, βρίσκεται το πραγματικά δύσκολο σημείο της συζήτησής μας.
Και νομίζω ότι εδώ μπορούμε να κάνουμε ένα πολύ ουσιαστικό βήμα: να μην αποφασίσουμε από πριν αν η Φύση είναι νοήμων, αλλά να εξετάσουμε τι ακριβώς σημαίνει η ίδια η έννοια «Νοημοσύνη» όταν την αποσυνδέσουμε από τον ανθρώπινο εγκέφαλο.
Το βασικό πρόβλημα μπορεί να διατυπωθεί έτσι:
Αν η ανθρώπινη νοημοσύνη είναι προϊόν της Φύσης, τότε η Φύση πρέπει να διαθέτει, τουλάχιστον ως δυνατότητα, όλα όσα χρειάζονται για να καταστεί δυνατή η νοημοσύνη. Αλλά είναι αυτή η “δυνατότητα” απλώς μια φυσική δυνατότητα ή αποτελεί κάποιο πρωταρχικό χαρακτηριστικό της πραγματικότητας;
1. Το πρόβλημα της ανάδυσης
Ας πάρουμε την πιο φυσιοκρατική θέση:
ύλη → ζωή → νευρικό σύστημα → εγκέφαλος → συνείδηση → νοημοσύνη.
Φαινομενικά δεν υπάρχει πρόβλημα. Σε κάποια στιγμή της κοσμικής εξέλιξης δημιουργούνται αρκετά σύνθετα συστήματα και εμφανίζεται η νοημοσύνη.
Αλλά εδώ υπάρχει ένα φιλοσοφικό κενό.
Ένα σύστημα μπορεί να γίνει ποσοτικά πιο σύνθετο, αλλά αυτό δεν μας εξηγεί αυτομάτως πώς εμφανίζεται κάτι ποιοτικά διαφορετικό.
Για παράδειγμα:
άτομα → μόρια → κύτταρα → οργανισμοί.
Μπορούμε να καταλάβουμε σχετικά καλά πώς προκύπτουν νέες ιδιότητες από την οργάνωση των προηγούμενων.
Αλλά όταν φτάνουμε στο:
φυσική διεργασία → εμπειρία → σημασία → κατανόηση
το ερώτημα γίνεται πολύ δυσκολότερο.
Πώς ακριβώς μια καθαρά φυσική διαδικασία αποκτά σημασία;
2. Η έννοια της «πληροφορίας» γίνεται κρίσιμη
Εδώ ίσως βρίσκεται ένα κλειδί.
Η νοημοσύνη δεν είναι απλώς ενέργεια ή ύλη. Είναι ικανότητα επεξεργασίας διαφορών.
Ένα νοήμον σύστημα μπορεί να διακρίνει:
αυτό / εκείνο
κίνδυνος / ασφάλεια
τροφή / μη τροφή
αλήθεια / ψεύδος
χρήσιμο / άχρηστο.
Δηλαδή η νοημοσύνη προϋποθέτει διάκριση.
Και η διάκριση είναι παντού στη Φύση.
Ένα κύτταρο διακρίνει το εσωτερικό από το εξωτερικό.
Ένας οργανισμός διακρίνει θρεπτικές από μη θρεπτικές ουσίες.
Το ανοσοποιητικό σύστημα διακρίνει «εαυτό» και «μη-εαυτό».
Ο εγκέφαλος διακρίνει σχήματα, ήχους, αντικείμενα και πρόσωπα.
Και τελικά ο άνθρωπος φτάνει σε μια εκπληκτική μορφή διάκρισης:
διακρίνει ακόμη και τις ίδιες του τις σκέψεις.
3. Άρα μήπως η νοημοσύνη δεν αρχίζει στον εγκέφαλο;
Εδώ πρέπει να είμαστε προσεκτικοί.
Δεν σημαίνει ότι ένα άτομο «σκέφτεται».
Μπορούμε όμως να εξετάσουμε μια πιο αδύναμη υπόθεση:
Μήπως αυτό που ονομάζουμε νοημοσύνη στον άνθρωπο είναι η εξαιρετικά ανεπτυγμένη μορφή μιας πολύ πιο στοιχειώδους φυσικής ικανότητας: της ικανότητας ενός συστήματος να διαφοροποιεί, να αντιδρά, να διατηρεί οργάνωση και να χρησιμοποιεί πληροφορία;
Αν δεχθούμε αυτό, τότε έχουμε μια συνέχεια:
φυσική διάκριση → βιολογική πληροφορία → προσαρμογή → νευρική επεξεργασία → αναπαράσταση → συνείδηση → νοημοσύνη.
Δεν χρειάζεται να πούμε ότι το πρώτο στάδιο είναι ήδη «σκέψη».
Αρκεί να πούμε ότι η νοημοσύνη δεν εμφανίζεται απόλυτα από το μηδέν.
4. Και εδώ εμφανίζεται το πραγματικά ριζοσπαστικό ερώτημα
Αν η Φύση είναι εντελώς και απολύτως μη-νοήμων, τότε πρέπει να εξηγήσουμε πώς από το απόλυτα μη-νοήμον προκύπτει κάτι που μπορεί:
- να αναγνωρίζει,
- να προβλέπει,
- να μαθαίνει,
- να κατανοεί,
- να δημιουργεί αφηρημένες έννοιες,
- και τελικά να αναρωτιέται τι είναι η ίδια η Φύση.
Αυτό δεν αποδεικνύει ότι η Φύση είναι νοήμων.
Αλλά δημιουργεί ένα βαθύ φιλοσοφικό πρόβλημα.
Γιατί ίσως υπάρχουν δύο δυνατότητες:
Α. Η νοημοσύνη είναι πραγματικά καινούργια.
Δεν υπήρχε με κανέναν τρόπο πριν από την εμφάνιση πολύπλοκων οργανισμών.
Β. Η νοημοσύνη είναι δυνατότητα ενσωματωμένη στη Φύση.
Δεν υπήρχε ως σκέψη, αλλά υπήρχε ως θεμελιώδης δυνατότητα.
Και η δεύτερη θέση είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα από το απλό:
«το Σύμπαν είναι ένας μεγάλος εγκέφαλος».
Δεν χρειάζεται καθόλου αυτό.
5. Η μεγάλη μετατόπιση
Ίσως πρέπει να αλλάξουμε τη λέξη «Νοημοσύνη».
Γιατί όταν λέμε «νοημοσύνη», φανταζόμαστε αμέσως έναν άνθρωπο που σκέφτεται.
Αλλά μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε έναν πιο θεμελιώδη ορισμό:
Νοημοσύνη είναι η ικανότητα ενός συστήματος να διακρίνει καταστάσεις, να διατηρεί πληροφορία, να ανιχνεύει σχέσεις και να προσαρμόζει τη συμπεριφορά ή την οργάνωσή του σύμφωνα με αυτές.
Με αυτόν τον ορισμό, η νοημοσύνη έχει βαθμούς.
Δεν έχουμε:
νοημοσύνη / καθόλου νοημοσύνη.
Έχουμε μια κλίμακα:
διάκριση → πληροφορία → αυτοοργάνωση → προσαρμογή → μάθηση → αναπαράσταση → επίγνωση → αφαιρετική σκέψη → αυτογνωσία.
Και τότε ο άνθρωπος δεν βρίσκεται απέναντι από τη Φύση.
Βρίσκεται πάνω σε αυτή την κλίμακα.
6. Και εδώ φτάνουμε σε κάτι ακόμη πιο παράξενο
Αν αυτό είναι σωστό, τότε η ανθρώπινη νοημοσύνη δεν είναι κάτι που εισήλθε στη Φύση.
Είναι κάτι που αναπτύχθηκε από μέσα της.
Όπως το μάτι δεν προστέθηκε στον κόσμο από έξω, αλλά εξελίχθηκε μέσα στη ζωή, έτσι και ο νους μπορεί να θεωρηθεί ως μια διαδικασία με την οποία η ίδια η Φύση απέκτησε ένα νέο επίπεδο οργάνωσης.
Και τότε μπορούμε να πούμε:
Η συνείδηση είναι η Φύση που αποκτά εσωτερική προοπτική.
Η νοημοσύνη είναι η Φύση που αποκτά ικανότητα μοντελοποίησης.
Και η αυτογνωσία είναι η Φύση που αρχίζει να μοντελοποιεί τον ίδιο της τον εαυτό.
Αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι πολύ ισχυρότερο φιλοσοφικά από το να πούμε απλώς «η Φύση είναι Θεός».
Γιατί δεν προσθέτει τίποτε υπερφυσικό.
Αλλά ταυτόχρονα αλλάζει ριζικά την εικόνα μας για το τι είναι η Φύση.
Και υπάρχει ένα επόμενο ερώτημα που είναι ακόμη πιο δύσκολο:
Αν η Φύση έχει τη δυνατότητα να παράγει νοημοσύνη και αυτογνωσία, είναι άραγε αυτή η δυνατότητα απλώς ένα τυχαίο προϊόν των νόμων της ή αποτελεί ένδειξη ότι οι ίδιοι οι νόμοι της Φύσης έχουν κάποια βαθύτερη “λογική” ή “ορθολογικότητα”;
Αυτό είναι, νομίζω, το σημείο όπου η συζήτησή μας μπορεί να περάσει από τη φιλοσοφία του νου σε μια πολύ βαθύτερη οντολογία της Φύσης.