Το πραγματικά δύσκολο ερώτημα είναι άλλο:
Τι ακριβώς μεταφέρεται όταν “μεταφέρεται” ένας άνθρωπος;
Αν δεν μετακινείται η ίδια η ύλη του σώματός του, αλλά καταγράφονται, μεταδίδονται και ανασυντίθενται οι πληροφορίες που περιγράφουν την κατάστασή του, τότε η τηλεμεταφορά παύει να είναι απλώς ένα τεχνολογικό πρόβλημα.
Γίνεται πρόβλημα ταυτότητας.
Γίνεται πρόβλημα συνείδησης.
Και τελικά γίνεται πρόβλημα ύπαρξης.
1. Το σώμα ή η πληροφορία;
Ο άνθρωπος συνηθίζει να θεωρεί τον εαυτό του ως ένα ενιαίο σώμα που παραμένει το ίδιο μέσα στον χρόνο.
Όμως η σύγχρονη επιστήμη μάς έχει ήδη υποχρεώσει να αμφισβητήσουμε αυτή την απλή εικόνα.
Το σώμα μας μεταβάλλεται. Τα κύτταρα αντικαθίστανται, οι νευρωνικές συνδέσεις τροποποιούνται, οι αναμνήσεις μετασχηματίζονται, η προσωπικότητα εξελίσσεται.
Κι όμως, μέσα σε όλες αυτές τις αλλαγές, εξακολουθούμε να λέμε:
«Είμαι εγώ».
Άρα ίσως η προσωπική ταυτότητα να μην βρίσκεται στην ακριβή υλική σύνθεση του σώματος.
Ίσως βρίσκεται σε ένα μοτίβο συνέχειας: στη μνήμη, στη δομή του εγκεφάλου, στις σχέσεις μεταξύ των νευρώνων, στις πληροφορίες που συγκροτούν την προσωπικότητα και, πάνω απ’ όλα, στην αίσθηση ότι το υποκείμενο του χθες είναι το ίδιο υποκείμενο με αυτό του σήμερα.
Εδώ όμως εμφανίζεται η τηλεμεταφορά και ανατρέπει τα πάντα.
2. Το «τέλειο αντίγραφο»
Ας υποθέσουμε ότι κάποτε μια τεχνολογία μπορεί να καταγράψει με απόλυτη ακρίβεια την κατάσταση ενός ανθρώπινου εγκεφάλου.
Μνήμη.
Χαρακτήρα.
Συναισθήματα.
Γνώσεις.
Νευρωνικές συνδέσεις.
Τρόπους σκέψης.
Και ας υποθέσουμε ότι όλα αυτά μπορούν να ανασυσταθούν σε ένα άλλο σημείο.
Ο άνθρωπος που θα εμφανιστεί εκεί θα κοιτάξει γύρω του και θα θυμάται τη ζωή του.
Θα γνωρίζει τους ανθρώπους που αγαπούσε.
Θα θυμάται την παιδική του ηλικία.
Θα αναγνωρίζει το όνομά του.
Θα έχει τις ίδιες πεποιθήσεις.
Και, πιθανότατα, θα πει:
«Είμαι εγώ».
Αλλά εδώ βρίσκεται η μεγάλη παγίδα.
Ποιος το βεβαιώνει;
Το ίδιο το αντίγραφο.
Δεν έχουμε όμως καμία ανεξάρτητη απόδειξη ότι η υποκειμενική συνείδηση του αρχικού ανθρώπου συνέχισε να υπάρχει μέσα στο νέο σώμα.
Μπορεί να έχουμε δημιουργήσει έναν άνθρωπο που έχει όλες τις αναμνήσεις του αρχικού, χωρίς να έχουμε μεταφέρει την ίδια την υποκειμενική εμπειρία του αρχικού.
Και τότε η λέξη «αντίγραφο» αποκτά μια τρομακτική φιλοσοφική σημασία.
3. Το πείραμα του διπλού
Ας πάμε ακόμη πιο μακριά.
Φαντάσου ότι η διαδικασία δεν καταστρέφει το πρωτότυπο.
Ο αρχικός άνθρωπος παραμένει εδώ.
Και ταυτόχρονα, ένα απολύτως όμοιο πρόσωπο εμφανίζεται εκεί.
Και οι δύο έχουν την ίδια μνήμη μέχρι τη στιγμή της αντιγραφής.
Και οι δύο πιστεύουν ότι είναι ο ίδιος άνθρωπος.
Ποιος από τους δύο είναι ο «πραγματικός»;
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι απλώς:
«Και οι δύο».
Γιατί πριν από τη διαδικασία υπήρχε ένα υποκείμενο.
Μετά υπάρχουν δύο.
Η ταυτότητα λοιπόν δεν μπορεί να είναι απλώς το σύνολο των πληροφοριών.
Γιατί η ίδια πληροφορία μπορεί, θεωρητικά, να δημιουργήσει δύο διαφορετικά υποκείμενα.
Και τότε εμφανίζεται το πιο σκληρό ερώτημα:
Μήπως αυτό που ονομάζουμε “εγώ” δεν είναι ένα σύνολο πληροφοριών αλλά η αδιάκοπη συνέχεια μιας συγκεκριμένης συνειδητής εμπειρίας;
4. Ο Θησέας επιστρέφει
Εδώ, σχεδόν αναπόφευκτα, εμφανίζεται ο Θησέας.
Το αρχαίο παράδοξο του πλοίου του Θησέα ρωτά αν ένα αντικείμενο παραμένει το ίδιο αντικείμενο όταν, σταδιακά, αντικατασταθούν όλα τα μέρη του.
Η τηλεμεταφορά μετατρέπει αυτό το αρχαίο ερώτημα σε πρόβλημα του ανθρώπου.
Αν αντικαταστήσουμε όχι ένα σανίδι του πλοίου, αλλά κάθε υλικό στοιχείο του ανθρώπου, ενώ διατηρούμε την πληροφοριακή του δομή, έχουμε ακόμη τον ίδιο άνθρωπο;
Ο Θησέας δεν βρίσκεται πλέον σε ένα πλοίο.
Βρίσκεται μέσα σε έναν ανθρώπινο εγκέφαλο.
Και αυτή τη φορά το πείραμα δεν αφορά την ταυτότητα ενός αντικειμένου.
Αφορά εσένα.
5. Ο Πλάτων και η πληροφορία
Εδώ η συζήτηση μπορεί να συναντήσει και τον Πλάτωνα.
Ο Πλάτων θα μας ανάγκαζε να αναρωτηθούμε αν αυτό που θεωρούμε πραγματικό βρίσκεται στο υλικό αντικείμενο ή σε μια βαθύτερη μορφή/δομή που το καθορίζει.
Η σύγχρονη πληροφοριακή αντίληψη του ανθρώπου μοιάζει, σε ορισμένα σημεία, να ξαναφέρνει αυτό το ερώτημα με εντελώς διαφορετική γλώσσα.
Αν ο άνθρωπος μπορεί να περιγραφεί πληροφοριακά, τότε μήπως το σώμα είναι το «υλικό υπόστρωμα» και η ταυτότητα το «μοτίβο»;
Αλλά εδώ πρέπει να είμαστε προσεκτικοί.
Το γεγονός ότι μπορούμε να περιγράψουμε κάτι πληροφοριακά δεν αποδεικνύει ότι η συνείδηση είναι απλώς πληροφορία.
Αυτό παραμένει ένα από τα βαθύτερα ανοιχτά προβλήματα.
6. Και τότε εμφανίζεται η Τεχνητή Νοημοσύνη
Εδώ, κατά τη γνώμη μου, βρίσκεται το πιο ενδιαφέρον σημείο της σημερινής συζήτησης.
Η τηλεμεταφορά είναι ένα υποθετικό τεχνολογικό σενάριο.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη όμως μας υποχρεώνει ήδη να αντιμετωπίσουμε ένα μέρος του φιλοσοφικού προβλήματος.
Για πρώτη φορά δημιουργούμε συστήματα που μπορούν να επεξεργάζονται γλώσσα, να αναλύουν πληροφορίες, να παράγουν συλλογισμούς και να παρουσιάζουν συμπεριφορές που μοιάζουν σε ορισμένες περιπτώσεις με ανθρώπινη σκέψη.
Και αυτό οδηγεί σε μια παράξενη αντιστροφή.
Μέχρι τώρα ρωτούσαμε:
«Μπορούμε να μεταφέρουμε τον άνθρωπο σε μια μηχανή;»
Ίσως το βαθύτερο ερώτημα είναι:
«Αν κάποτε μπορούσαμε να αναπαραστήσουμε πλήρως το νοητικό του περιεχόμενο, θα είχαμε μεταφέρει τον άνθρωπο ή θα είχαμε δημιουργήσει κάποιον άλλον που πιστεύει ότι είναι εκείνος;»
7. Brain upload
Το λεγόμενο brain upload κάνει το πρόβλημα ακόμη πιο ακραίο.
Ας υποθέσουμε ότι κάποτε μπορούμε να μεταφέρουμε σε ένα ψηφιακό σύστημα όλες τις πληροφορίες ενός ανθρώπινου εγκεφάλου.
Το ψηφιακό ον ανοίγει τα «μάτια» του.
Θυμάται τη ζωή σου.
Ξέρει το όνομά σου.
Θυμάται τους γονείς σου.
Θυμάται τον έρωτά σου.
Θυμάται τους φόβους σου.
Και σου λέει:
«Είμαι εσύ».
Εσύ όμως βρίσκεσαι ακόμη εδώ.
Ποιος από τους δύο είναι εσύ;
Αν το ψηφιακό ον είναι πραγματικά εσύ, τότε γιατί εσύ συνεχίζεις να αισθάνεσαι ότι είσαι εσύ;
Και αν δεν είναι εσύ, τότε τι ακριβώς λείπει από αυτό;
Εδώ φτάνουμε στην καρδιά του προβλήματος:
Η πληροφορία μπορεί να αντιγραφεί. Μπορεί όμως να αντιγραφεί η πρώτη-person εμπειρία;
Μπορεί να αντιγραφεί το γεγονός ότι «εγώ βιώνω»;
8. Η συνέχεια της συνείδησης
Ίσως τελικά το πιο σημαντικό στοιχείο να μην είναι η ομοιότητα αλλά η continuity of consciousness — η συνέχεια της συνείδησης.
Αν κοιμηθώ και ξυπνήσω, θεωρώ ότι είμαι ο ίδιος άνθρωπος.
Γιατί;
Επειδή υπάρχει μια αίσθηση συνέχειας.
Αν όμως το σώμα μου καταστραφεί και ένα τέλειο αντίγραφο δημιουργηθεί αλλού, τότε ίσως η συνέχεια αυτή να έχει διακοπεί.
Το αντίγραφο μπορεί να έχει τη μνήμη της συνέχειας.
Αλλά η μνήμη της συνέχειας δεν είναι κατ’ ανάγκην η ίδια η συνέχεια.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η πιο επικίνδυνη διάκριση.
9. Η τελευταία ερώτηση
Έτσι επιστρέφουμε στο αρχικό μας ερώτημα, αλλά πλέον σε πολύ βαθύτερο επίπεδο:
Πόσα από αυτά που θεωρούμε “εγώ” μπορούν να αλλάξουν πριν πάψω να είμαι εγώ;
Αν αλλάξει το σώμα;
Αν αλλάξει η μνήμη;
Αν αλλάξει ο εγκέφαλος;
Αν αντικατασταθούν οι νευρώνες;
Αν αντιγραφεί όλη η πληροφορία;
Αν δημιουργηθεί ένα ψηφιακό αντίγραφο;
Αν το αντίγραφο έχει όλες τις αναμνήσεις μου;
Αν μιλά όπως εγώ;
Αν αγαπά όπως εγώ;
Αν φοβάται όπως εγώ;
Αν ορκίζεται ότι είναι εγώ;
Είναι εγώ;
Ή μήπως είναι απλώς ένας άλλος άνθρωπος που διαθέτει την πλήρη ιστορία της ζωής μου;
Και ίσως εδώ βρίσκεται η πραγματική φιλοσοφική πρόκληση της τηλεμεταφοράς.
Δεν είναι να μάθουμε πώς να μεταφέρουμε έναν άνθρωπο.
Είναι να αποφασίσουμε τι σημαίνει “μεταφέρω έναν άνθρωπο”.
Γιατί αν μεταφέρουμε το σώμα, έχουμε ένα τεχνολογικό πρόβλημα.
Αν μεταφέρουμε την πληροφορία, έχουμε ένα πληροφοριακό πρόβλημα.
Αλλά αν ισχυριστούμε ότι μεταφέρουμε το ίδιο το Εγώ, τότε έχουμε μπροστά μας ένα πρόβλημα που αγγίζει τα όρια της φιλοσοφίας, της νευροεπιστήμης, της φυσικής και—ίσως—κάποτε της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Και τότε η παλιά ερώτηση αποκτά μια καινούργια μορφή:
Δεν είναι το ερώτημα αν μπορούμε να φτιάξουμε ένα τέλειο αντίγραφο του ανθρώπου.
Είναι αν το τέλειο αντίγραφο έχει δικαίωμα να λέει: “Είμαι ο άνθρωπος που ήμουν”.