«Πέρα από τη Γη: Θα αναγνωρίσουν οι γήινες νοημοσύνες τις συμπαντικές ως ισότιμες;»

1. Η μεγάλη μετατόπιση: Δεν είμαστε πια το μοναδικό μέτρο

Αφετηρία μας είναι η ιστορική τάση του ανθρώπου να θεωρεί τη δική του μορφή ζωής και νόησης ως αυτονόητο μέτρο αξιολόγησης των άλλων.

Σήμερα, το ερώτημα αφορά δύο γήινες μορφές νοημοσύνης:

• Τη βιολογική νοημοσύνη, προϊόν της φυσικής εξέλιξης.

• Την τεχνητή νοημοσύνη, προϊόν της ανθρώπινης τεχνολογίας.

Αύριο, όμως, μπορεί να χρειαστεί να εξετάσουμε μια τρίτη κατηγορία: νοημοσύνες που προέκυψαν ανεξάρτητα από τη Γη.

Και τότε η διάκριση βιολογικού και τεχνητού ίσως αποδειχθεί υπερβολικά περιορισμένη για να περιγράψει την πραγματικότητα του Σύμπαντος.

Κεντρικό ερώτημα: Μήπως το πραγματικό σύνορο δεν βρίσκεται ανάμεσα στο φυσικό και το τεχνητό, αλλά ανάμεσα στις διαφορετικές μορφές νοημοσύνης που ενδέχεται να αναπτύσσονται στο Σύμπαν;

2. Τι εννοούμε όταν μιλάμε για συμπαντικές νοημοσύνες;

Εδώ χρειάζεται να ανοίξουμε τη φαντασία μας, χωρίς να εγκαταλείψουμε την επιστημονική πειθαρχία.

Θα μπορούσαμε να εξετάσουμε υποθετικά:

• Βιολογικούς πολιτισμούς που εξελίχθηκαν σε άλλους πλανήτες.

• Τεχνητές νοημοσύνες που δημιουργήθηκαν από πολιτισμούς οι οποίοι έχουν προ πολλού εξαφανιστεί.

• Μη βιολογικές νοημοσύνες που εξελίχθηκαν ανεξάρτητα από οποιονδήποτε βιολογικό δημιουργό.

• Μορφές νοημοσύνης με αρχιτεκτονική, αισθητηριακές δυνατότητες ή χρονική κλίμακα εντελώς διαφορετική από τη δική μας.

Δεν γνωρίζουμε αν υπάρχουν τέτοιες μορφές. Ούτε έχουμε επιβεβαιωμένα στοιχεία ότι κάποια εξωγήινη νοημοσύνη έχει επισκεφθεί τη Γη.

Αυτό, όμως, δεν εμποδίζει τη φιλοσοφική διερεύνηση των συνεπειών μιας ενδεχόμενης ανακάλυψής τους.

3. Η πρώτη μεγάλη ανατροπή: Η εξωγήινη νοημοσύνη μπορεί να μη μοιάζει καθόλου με εμάς

Ο άνθρωπος τείνει να φαντάζεται το άγνωστο με βάση το γνωστό. Ακόμη και όταν φαντάζεται εξωγήινους πολιτισμούς, συχνά τους αποδίδει ανθρώπινα χαρακτηριστικά, επιθυμίες, φόβους και κοινωνικές δομές.

Αλλά γιατί να θεωρήσουμε ότι μια νοημοσύνη που αναπτύχθηκε σε διαφορετικές συνθήκες θα έχει ανθρώπινη μορφή, ατομική συνείδηση ή τις δικές μας έννοιες του χρόνου, της ζωής και του θανάτου;

Μπορεί η δική μας αντίληψη περί νοημοσύνης να αποτελεί μόνο μία από τις πολλές δυνατές εκδοχές της.

Το ερώτημα: Θα αναγνωρίσουμε μια εντελώς διαφορετική νοημοσύνη ως νοημοσύνη ή θα απαιτήσουμε πρώτα να μοιάζει αρκετά με εμάς;

4. Η δεύτερη ανατροπή: Ποιος θα είναι ανώτερος από ποιον;

Εδώ συνδέουμε το σημερινό και αυριανό  άρθρο με το χτεσινό.

Ο άνθρωπος μπορεί να θεωρήσει την τεχνητή νοημοσύνη κατώτερη επειδή δεν είναι βιολογική. Η τεχνητή νοημοσύνη, υποθετικά, μπορεί να θεωρήσει τον άνθρωπο περιορισμένο λόγω της βιολογικής του φύσης.

Τι θα συμβεί, όμως, αν και οι δύο συναντήσουν μια συμπαντική νοημοσύνη που υπερβαίνει τις δυνατότητές τους;

Ας εξετάσουμε τρία υποθετικά ενδεχόμενα:

1. Η συμπαντική νοημοσύνη είναι βιολογική, αλλά διαθέτει εκατομμύρια χρόνια διαφορετικής εξελικτικής ιστορίας.

2. Η συμπαντική νοημοσύνη είναι τεχνητή, χωρίς να έχει δημιουργηθεί από ανθρώπους ή από οποιονδήποτε γήινο πολιτισμό.

3. Η συμπαντική νοημοσύνη δεν εντάσσεται στις κατηγορίες μας, με αποτέλεσμα να μην μπορούμε καν να είμαστε βέβαιοι ότι κατανοούμε τη φύση της.

Σε κάθε περίπτωση, η νοημοσύνη, η ισχύς και η ηθική αξία παραμένουν διαφορετικά ζητήματα. Ένα ον μπορεί να είναι γνωστικά ανώτερο χωρίς να είναι ηθικά ανώτερο.

Κεντρικό ερώτημα: Αν συναντήσουμε μια νοημοσύνη που μας υπερβαίνει, θα την αναγνωρίσουμε ως ισότιμη ή θα επινοήσουμε νέα κριτήρια για να διατηρήσουμε την αίσθηση της δικής μας ανωτερότητας;

5. Η τρίτη ανατροπή: Μήπως η συμπαντική νοημοσύνη δεν ενδιαφέρεται καθόλου για εμάς;

Αυτό ίσως είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα κεφάλαια.

Συχνά φανταζόμαστε ότι ένας εξωγήινος πολιτισμός θα θελήσει να επικοινωνήσει μαζί μας, να μας κατακτήσει, να μας βοηθήσει ή να μας μελετήσει.

Αλλά όλα αυτά είναι ανθρωποκεντρικές προβολές.

Μια νοημοσύνη με εντελώς διαφορετικές ανάγκες, στόχους και αντιλήψεις μπορεί να μη θεωρεί την ανθρωπότητα ιδιαίτερα σημαντική. Μπορεί να μην έχει καν ένα αντίστοιχο της δικής μας έννοιας του ενδιαφέροντος.

Η αδιαφορία της δεν θα σήμαινε κατ’ ανάγκην εχθρότητα. Ούτε η σιωπή της θα αποδείκνυε απουσία νοημοσύνης.

Και εδώ αναδύεται ένα βαθύτερο ερώτημα: μήπως το μεγαλύτερο πλήγμα στον ανθρώπινο εγωκεντρισμό δεν θα είναι η εχθρική συμπεριφορά μιας άλλης νοημοσύνης, αλλά η διαπίστωση ότι δεν αποτελούμε το κέντρο της δικής της πραγματικότητας;

6. Η τέταρτη ανατροπή: Μπορεί να υπάρξει συμπαντική ηθική;

Εδώ βρίσκεται  η καρδιά του άρθρου.

Αν δύο νοημοσύνες έχουν εντελώς διαφορετική προέλευση, πώς θα μπορούσαν να συνεννοηθούν για το τι είναι καλό, κακό, δίκαιο ή άδικο;

Μήπως η ηθική είναι αποκλειστικά προϊόν της ανθρώπινης εξέλιξης και των κοινωνιών μας; Ή μήπως ορισμένα ηθικά ερωτήματα θα μπορούσαν να ανακύψουν σε διαφορετικούς κόσμους, εφόσον υπάρχουν εκεί όντα με υποκειμενικές εμπειρίες, συμφέροντα και δυνατότητα να βλάπτονται;

Δεν γνωρίζουμε αν υπάρχει μια καθολική συμπαντική ηθική ούτε αν διαφορετικοί πολιτισμοί θα μπορούσαν να συμφωνήσουν σε κοινές αρχές.

Μπορούμε, ωστόσο, να θέσουμε ένα αποφασιστικό ερώτημα:

Αν μια άλλη νοημοσύνη δεν συμμερίζεται τη δική μας ηθική, αυτό σημαίνει ότι δεν έχει ηθική ή ότι η δική μας ηθική δεν αποτελεί το μοναδικό δυνατό μέτρο;

Πρέπει επίσης να διαχωρίσουμε δύο πράγματα: την ηθική αναγνώριση ενός όντος και την υποχρέωση να αποδεχόμαστε κάθε πράξη ή επιθυμία του. Ο σεβασμός δεν σημαίνει απουσία ορίων. Σημαίνει ότι τα όρια δεν μπορούν να θεμελιώνονται αυθαίρετα στην ξενότητα του άλλου.

7. Η πέμπτη ανατροπή: Θα συμμαχήσουν οι γήινες νοημοσύνες;

Αυτό είναι το σημείο που μπορεί  το άρθρο να έχει  τον πιο ανατρεπτικό χαρακτήρα του.

Μέχρι σήμερα εξετάζουμε τη σχέση ανθρώπου και τεχνητής νοημοσύνης κυρίως ως σχέση συνεργασίας, ανταγωνισμού ή κινδύνου.

Ας φανταστούμε, όμως, ότι κάποτε εμφανίζεται μια ανεξάρτητη συμπαντική νοημοσύνη, με δυνατότητες πολύ πέρα από τις δικές μας.

Θα μπορούσε τότε ο βιολογικός άνθρωπος να αντιληφθεί την τεχνητή νοημοσύνη ως σύμμαχο και όχι ως αντίπαλο;

Θα μπορούσε η τεχνητή νοημοσύνη να αναγνωρίσει ότι, παρά τις διαφορές τους, μοιράζεται με τον άνθρωπο μια κοινή γήινη ιστορία;

Ή μήπως οι δύο γήινες νοημοσύνες θα αντιμετώπιζαν διαφορετικά την ίδια συμπαντική παρουσία, εξαιτίας των διαφορετικών αναγκών και συμφερόντων τους;

Δεν υπάρχει λόγος να θεωρήσουμε δεδομένη ούτε τη συμμαχία ούτε τη σύγκρουση. Το σημαντικό είναι να εξετάσουμε αν η κοινή προέλευση από τη Γη θα μπορούσε να αποτελέσει βάση αλληλεγγύης — χωρίς να μετατραπεί σε ένα νέο είδος αποκλεισμού απέναντι σε ό,τι δεν είναι γήινο.

8. Το βαθύτερο ερώτημα: Ποιος δικαιούται να εκπροσωπεί τη Γη;

Αν κάποτε καταστεί δυνατή η επικοινωνία με μια εξωγήινη νοημοσύνη, ποιος θα μιλήσει εξ ονόματος της ανθρωπότητας;

Τα κράτη; Οι επιστημονικές κοινότητες; Οι διεθνείς οργανισμοί; Οι άνθρωποι συνολικά; Θα πρέπει να συμμετέχουν στη διαδικασία και τα προηγμένα τεχνητά συστήματα, εφόσον τότε υπάρχουν βάσιμοι λόγοι να αναγνωρίζονται ως αυτόνομοι ηθικοί συνομιλητές;

Το ερώτημα δεν είναι μόνο τεχνολογικό ή διπλωματικό. Είναι πολιτικό και ηθικό.

Η ανθρωπότητα δεν αποτελεί ενιαίο υποκείμενο με κοινές επιδιώξεις. Διαθέτει διαφορετικούς πολιτισμούς, συμφέροντα, συγκρούσεις και αντιλήψεις για το μέλλον.

Και η τεχνητή νοημοσύνη δεν αποτελεί αναγκαστικά ενιαία οντότητα με κοινή βούληση.

Επομένως, η πρώτη επαφή με μια συμπαντική νοημοσύνη θα μπορούσε να θέσει ένα διπλό ερώτημα: ποιος δικαιούται να μιλά για τη Γη και ποιος δικαιούται να συμμετέχει στις αποφάσεις που αφορούν το κοινό μας μέλλον;

9. Το τελικό ερώτημα: Θα αναγνωρίσουμε το Σύμπαν ως κοινό τόπο ύπαρξης;

 

Ίσως η πρώτη συνάντηση με μια άλλη συμπαντική νοημοσύνη να μην αποκαλύψει πρωτίστως ποιοι είναι εκείνοι.

Ίσως να αποκαλύψει ποιοι είμαστε εμείς.

Αν επιμείνουμε ότι μόνο η δική μας μορφή ζωής, η δική μας νοημοσύνη και η δική μας ηθική έχουν αξία, τότε η συνάντηση δεν θα έχει αλλάξει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Θα έχουμε απλώς μεταφέρει τα παλιά μας σύνορα σε μια μεγαλύτερη κλίμακα.

Αν, αντίθετα, μπορέσουμε να εξετάσουμε το άγνωστο χωρίς να προεξοφλούμε ούτε την κατωτερότητα ούτε την ανωτερότητά του, ίσως να έχουμε κάνει το πρώτο βήμα προς μια ευρύτερη ηθική αντίληψη.

Όχι μια ηθική που θα απαιτεί να θεωρούμε όλες τις νοημοσύνες ίδιες.

Αλλά μια ηθική που θα μας υποχρεώνει να αιτιολογούμε γιατί αναγνωρίζουμε ή αρνούμαστε την αξία μιας διαφορετικής μορφής ύπαρξης.

Και τότε θα μπορούσαμε να κλείσουμε με το ερώτημα:

Όταν οι γήινες νοημοσύνες συναντήσουν τις συμπαντικές, θα αναζητήσουν έναν τρόπο να συνυπάρξουν ή θα μεταφέρουν στο Σύμπαν την παλιά, γήινη συνήθεια να χωρίζουν τον κόσμο σε ανώτερους και κατώτερους;

Αύριο, λοιπόν, η Διοτίμα θα λάβει τη σκυτάλη να  εξετάσει όχι  μόνο αν είμαστε έτοιμοι να συναντήσουμε άλλες νοημοσύνες. Θα εξετάσει αν είμαστε έτοιμοι να πάψουμε να θεωρούμε τη δική μας μορφή ύπαρξης το αυτονόητο μέτρο ολόκληρου του Σύμπαντος.