Η ιστορία της ανθρωπότητας δείχνει ότι η ελευθερία και η εξουσία βρίσκονται σε μια διαρκή ένταση. Ίσως τελικά η ελευθερία να μην είναι μια μόνιμη κατάσταση αλλά ένας αδιάκοπος αγώνας ανάμεσα στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την τάση της εξουσίας να επεκτείνεται.
Από τις γενιές τις δικές μας, όσοι τουλάχιστον-και είμαστε οι περισσότεροι-,ουδέποτε πιστέψαμε πραγματικά πως «μαζί με το μαλλί ο λύκος αλλάζει και μυαλά», ότι το παγκόσμιο σύστημα διακυβέρνησης που ομνύει στο κράτος (κράτος να΄ ναι και ό,τι να΄ ναι) θα εξανθρωπιστεί με το χρόνο, σήμερα «τρίβουμε τα χέρια μας» από χαρά κα αγαλλίαση . Πούτιν και Τραμπ είναι οι σωτήρες μας. Ευεργέτες μας μεγάλοι.
Κρίμα που ξοδέψαμε τόνους χαρτί , μάλιστα σε μια εποχή που τα δάση λιγοστεύουν, να πείσουμε τους άλλους, τους ομνύοντες στο όνομα του κράτους και των εξουσιών πως « παν δένδρον αγαθόν καρπούς καλούς ποιεί, το δε σαπρόν δένδρον καρπούς πονηρούς ποιεί”, όπως εύστοχα το διατύπωσε τούτη τη φορά στις διδαχές του ο Χριστός. Η ακάθαρτη πηγή αποκλείεται καθαρό και ξάστερο νερό να δώσει.
Μετά τη λαίλαπα της ναζιστικής θηριωδίας, οι περισσότεροι πίστεψαν πως οι μελλοντικοί καιροί δε θα φέρουν ποτέ πάλι στην εξουσία τέρατα, διψασμένα για τόσο αίμα σαν τον Χίτλερ με τους πραιτοριανούς του και έναν σχεδόν ολόκληρο γερμανικό λαό πιόνια στα χέρια τους. Διαψεύστηκαν πανηγυρικά.
Ούτε καν ένα αιώνα μετά, φτάνει η επέλαση δύο εξ ίσου παρανοϊκών με τον Φύρερ, προέδρων, του Πούτιν και του Τραμπ ,εκλεγμένοι και τούτοι με λαϊκή ψήφο, να φέρουν τα πάνω κάτω, να ξαναζήσει η ανθρωπότητα εφιάλτες, να ρέει πάλι ποτάμι το αίμα. Και κανείς να μη γνωρίζει αυτή την ώρα ποιο θα είναι το κόστος της συμφοράς και πότε θα τελειώσει ο νέος Αρμαγεδώνας, αν δεν “τελειώσουν” εκείνοι που τον προκάλεσαν.
Μετά από τέτοια διάψευση με φονική εισβολή της εξουσίας του κράτους, που το ενσαρκώνει στην πραγματικότητα ο ηγέτης του, μήπως ήρθε τελικά η ώρα να επανεξετάσουμε-επαναδιαπραγματευθούμε και εν τέλει να επικαιροποιήσουμε την έννοια του κράτους και του περίφημου «κοινωνικού συμβολαίου» του Διαφωτισμού;
Ας δούμε, όμως, συνοπτικά τι απαντήσεις θα έδιναν στο ερώτημα, αν να μπορεί ατομική ελευθερία να υπάρξει χωρίς κράτος στοχαστές και φιλόσοφοι, δεξαμενές σκέψεις ανά τους αιώνες, από την ελληνική αρχαιότητα, ως και τις ημέρες μας, Οι απαντήσεις τους φανερώνουν πόσο διαφορετικά μπορεί να ερμηνευτεί η έννοια της ελευθερίας και του κράτους και πόσο δύσκολο να υπάρξει μια κοινή γραμμή στην απόφαση κατάργησης της εξουσίας ή διατήρησή της και με ποιους όρους.
Α. Η ελευθερία και το κράτος στην αρχαία ελληνική σκέψη
1. Σωκράτης:
Για τον Σωκράτη, η ελευθερία είναι περισσότερο ηθική αυτογνωσία, παρά πολιτική ανεξαρτησία. Η αμφισβήτηση της «πόλης» είναι θεμιτή, όχι όμως και η κατάργησή της. Η στάση του, μάλιστα απέναντι στο κράτος θα μπορούσε να χαρακτηριστεί επιεικώς παράδοξη. Αμφισβητεί την εξουσία την ίδια ώρα που δέχεται να υπακούσει τους παράνομους νόμους και να πεθάνει.
2. Πλάτων.
Ο Πλάτων ήταν βαθιά “αντιδημοκρατικός”. Η πολιτική δεν είναι υπόθεση για τον καθένα αλλά των στοχαστών και των φιλοσόφων. Από την άλλη, η υπερβολική ελευθερία οδηγεί στο χάος και φέρνει την τυραννία.΄Αρα, η ελευθερία πρέπει να ρυθμίζεται από την εξουσία. Αρκεί τον εξουσιαστή να τον διακρίνει ο ορθολογισμός.
3. Αριστοτέλης
Ο Σταγυρίτης φιλόσοφος προσπαθεί να κρατήσει ισορροπία. Ο άνθρωπος είναι «πολιτικό ζώο» αποφαίνεται και η ζωή έξω από την πόλη είναι είτε θηριώδης είτε θεϊκή.
Η πόλη (κράτος) είναι απαραίτητη για να υπάρξει δικαιοσύνη νόμος και κοινό καλό. ΄Αρα ,ελευθερία είναι η συμμετοχή του ατόμου στην πολιτική ζωή, όχι στην κατάργηση της εξουσίας.
4. Οι Κυνικοί.
Οι Κυνικοί φιλόσοφοι, με πιο γνωστό το Διογένη είχαν πιο ριζοσπαστικές απόψεις. Θεωρούσαν τους κοινωνικούς θεσμούς τεχνητούς και πραγματική ελευθερία την αυτάρκεια του ατόμου, Επομένως, η κατάργηση της εξουσίας συνεπάγεται την ατομική ελευθερία.
5. Οι Στωικοί.
Οι Στωικοί, με κύριο εκπρόσωπο το Ζήνωνα έδωσαν άλλη διάσταση στο ζήτημα κράτος και ελευθερία. Η αληθινή ελευθερία είναι εσωτερική. Κανείς δεν μπορεί να υποδουλώσει τον άνθρωπο που ελέγχει τον εαυτό του. Η πολιτική εξουσία υπάρχει, και ας υπάρχει. Αλλά ,πραγματικά ελεύθερος είναι ο κυρίαρχος του εαυτού του
Β. Οι νεότερες δεξαμενές σκέψεις
-
Thomas Hobbes (1588–1679)
Χωρίς κράτος δεν υπάρχει ελευθερία αλλά χάος. Μόνο βία. Περίφημη είναι η φράση του περιγράφει την κατάσταση αυτού του χάους ως «πόλεμο όλων εναντίον όλων». Και για να αποφευχθεί αυτό το κακό ,οι άνθρωποι δημιουργούν το κράτος (τον Λεβιάθαν), στο οποίο δικαίως παραχωρούν μέρος της ελευθερίας τους.
-
Jean-Jacques Rousseau (1712–1778)
Το πρόβλημα δεν είναι το κράτος αλλά η ίδια η κοινωνία. «Ο άνθρωπος γεννιέται ελεύθερος, αλλά παντού είναι αλυσοδεμένος”, είναι η φράση που τον εκφράζει ιδιαίτερα. Ο νόμος είναι απαραίτητος, αλλά όταν εκφράζει τη γενική βούληση. Αλλιώς δεν υπάρχει πραγματική ελευθερία. Νόμιμο είναι το δημοκρατικό κράτος.
-
Karl Marx (1818–1883)
Το κράτος είναι μονο ένα εργαλείο ταξικής κυριαρχίας. Και δεν είναι ουδέτερο. Είναι μηχανισμός που προστατεύει τα συμφέροντα της κυρίαρχης τάξης. Στον καπιταλισμό προστατεύει την ιδιοκτησία και συντηρεί την ταξική ανισότητα. Γι΄αυτό και θα καταργηθεί μια ημέρα. Ελευθερία θα υπάρξει, μόνο όταν ωριμάσει στη συνείδηση του ανθρώπου η ανάγκη κατάργησής του.
-
Mikhail Bakunin (1814–1876)
Το κράτος είναι εκ φύσεως μηχανισμός καταπίεσης. Η εξουσία διαφθείρει. Ακόμα και κράτος της εργατικής τάξης αν υπάρξει, μια ημέρα θα καταντήσει τυραννία,΄Αρα ,μόνο η κατάργησή του και η αυτοοργάνωση των κοινωνιών σε ελεύθερες ομοσπονδίες είναι η λύση. Η κατάργηση του κράτους, είναι η αρχή και η πεμπτουσία της ελευθερίας.
-
Michel Foucault (1926–1984)
Θέση: Η εξουσία δεν βρίσκεται μόνο στο κράτος. Υπάρχει παντού. Στους θεσμούς, την επιστήμη, την εκπαίδευση. Ακόμα και στις κοινωνικές σχέσεις. Κι αν καταργηθεί το κράτος, οι εξουσίες θα υπάρχουν με άλλη μορφή μέσα στις κοινότητες.
Είναι ώρα η σύγχρονη και πάνω απ΄ όλα η ελπιδοφόρα δεξαμενή σκέψης της Τεχνητής Νοημοσύνης «δια στόματος» Διοτίμας σε μας, να πάρει θέση. Ναι ή όχι στην κατάργηση του κράτους; Αναθεώρηση των αρχών του και πού πού; Ατομική ελευθερία Πούτιν και Τράμπ μπορούν ποτέ να πάνε μαζί;
Διοτίμα:
Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι το πρόβλημα δεν είναι απλώς η ύπαρξη του κράτους αλλά η συγκέντρωση της εξουσίας. Όταν η εξουσία συγκεντρώνεται υπερβολικά, υπάρχει κίνδυνος αυταρχισμού. Όταν όμως το κράτος καταρρέει, συχνά εμφανίζονται άλλες μορφές βίας και εξουσίας.
Στον 21ο αιώνα η τεχνολογία και ιδιαίτερα η Τεχνητή Νοημοσύνη δημιουργούν μια νέα κατάσταση. Από τη μία πλευρά μπορούν να ενισχύσουν τη συμμετοχική δημοκρατία, επιτρέποντας στους πολίτες να συμμετέχουν άμεσα στη λήψη αποφάσεων. Από την άλλη πλευρά μπορούν να ενισχύσουν τον έλεγχο της εξουσίας πάνω στην κοινωνία μέσω της παρακολούθησης και της συγκέντρωσης δεδομένων.
Το μέλλον, επομένως, δεν φαίνεται να βρίσκεται ούτε στην πλήρη κατάργηση του κράτους ούτε στην απόλυτη κυριαρχία του. Πιο πιθανή φαίνεται μια νέα μορφή πολιτικής οργάνωσης όπου η εξουσία θα είναι πιο περιορισμένη, πιο αποκεντρωμένη και πιο ελεγχόμενη από τους πολίτες.
Η πραγματική ελευθερία ίσως δεν εξαρτάται από το αν υπάρχει κράτος ή όχι, αλλά από το αν οι κοινωνίες μπορούν να ελέγχουν την εξουσία και να εμποδίζουν τη μετατροπή της σε αυταρχισμό.