“Όταν έχεις επιρροή, σε κυνηγούν», δήλωσε ο Ντ. Τραμπ στους δημοσιογράφους μετά την επίθεση στο ετήσιο δείπνο της Ένωσης Ανταποκριτών του Λευκού Οίκου.
Η ατομική βία δεν υπήρξε ποτέ λύση· υπήρξε πάντα σύμπτωμα. Οι κοινωνίες που προοδεύουν δεν εκτελούν πρόσωπα· μετασχηματίζουν θεσμούς.
Οι ανεπιτυχείς, ως σήμερα, προσπάθειες εκτέλεσης του Ντόναλντ Τραμπ από Αμερικανούς συμπατριώτες του ανοίγει εκ νέου το μέγα ιστορικό κεφάλαιο της ατομικής, πολτικής βίας. Πόσο και ποια ηθικά ερείσματα διαθέτει τέτοια βία από τη μια. Από την άλλη , ποιους και αν εξυπηρετεί λαϊκούς στόχους, όπως καλυτέρευση του Συστήματος ,πάταξη της κρατικής βίας και τιμωρία των ενόχων, που κινούν τα γρανάζια της εξουσίας.
Η απάντηση της Ιστορίας είναι κατηγορηματικά αρνητική στην ύπαρξη και τη χρήση όμοιας ατομικής, πολιτικής βίας .Η παρουσία της, όσες φορές κι αν χρησιμοποιήθηκε, έφερε τα ακριβώς αντίθετα από τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Να αρκεστούμε στο παράδειγμα της δολοφονίας του Αρχιδούκα Φραγκίσκου Φερδινάνδου της Αυστρίας στο Σεράγιεβο το 1914 που αποτέλεσε και την αφορμή της έκρηξης του Α΄ παγκοσμίου πολέμου με εκατομμύρια νεκρούς.
Ο λόγος απλός και κατανοητικός. Το σύστημα αναπαράγεται. Αντικαθιστά εύκολα, ως …αναλώσιμο είδος, τις απώλειές του. ΄Εχει τις ικανότητες της Λερναίας ΄Υδρας. Κόβεις ένα κεφάλι και στη θέση του φυτρώνει την ίδια ώρα άλλο και ίδιο. Η δεξαμενή της εξουσίας είναι ανεξάντλητη, δεν αδειάζει ποτέ!
Η ηθική αποτίμηση. επίσης , του ίδιου ζητήματος έχει άλλες παραμέτρους. Είναι και τούτο διαχρονικό πρόβλημα στη Ιστορία . Κι ασφαλώς έχει πάντα να κάνει με τους ισχύοντες ηθικούς κανόνες της εποχής που πραγματώνεται η ατομική βία.
Η ηθική των οργανωμένων θρησκειών, κυρίως και πρώτη απ΄ όλες, δεν επιτρέπει μόνο τη βία -και όχι μόνο τη συλλογική-αλλά την επιβάλει. Να θυμηθούμε πώς ο ίδιος ο χριστιανισμός που διακηρύσσει την αγάπη, επικράτησε ιστορικά δια «πυρός και σιδήρου» με την βίαιη εξόντωση και εκρίζωση του αρχαίο ειδωλολατρικό κόσμου. Το Ισλάμ ακολούθησε κι εκείνο κατά γράμμα την ίδια τακτική , ως τις ημέρες μας, με την επιβολή της βίας και την ανταμοιβή του πιστού δολοφόνου-«μάρτυρα» με το αιώνιο παράδεισο.
Τα έθνη, τα κράτη, οι κοινωνίες με όμοια επίσης ιδεολογήματα, τυλιγμένα σε κομψές συσκευασίες πατριωτισμού, φιλοπατρίας, “ιερών και οσίων”, χρησιμοποιούν κατά κόρον τη βία, που όμως είναι εξιλεωμένη τούτη και επιβαλλόμενη. “Ευλογημένη”, μάλιστα με ό,τι σημαίνει η λέξη, από τον έτερο ισχυρό βραχίονα του συστήματος, τη θρησκεία και το θεούς της.
Κι αν αυτό συμβαίνει με την ηθική των κοινωνιών εκάστης εποχής, η ατομική βία και ειδικά οι δολοφονίες ,δε θα μπορούσαν να έχουν ηθική έδραση στους κανόνες της Φύσης. Ναι μεν ΗΘΙΚΟ ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΟ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ, αλλά η ίδια η Φύση ,εξαιρώντας τον ΄Ανθρωπο από το υπόλοιπο βασίλειο των ζώων, με το δώρο του ΝΟΥ, στον οποίο εδρεύει και η ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ, επιτρέπει τη δολοφονία έμβυου όντος, μόνο για λόγους επιβίωσης .Και ειδικά του «άλλου», του συν-ανθρώπου μόνο για λόγους αυτοάμυνας.
Σε εξαιρετικές δε περιπτώσεις αναγκαία, ως φυσική, μπορεί να χαρακτηριστεί και η λεγόμενη «συμβολική βία» . Είναι η μόνη που δεν έχει πλέον τα χαρακτηριστικά της ατομικής, αλλά της απαραίτητης και επιβαλλόμενης φυσικής βίας. Τέτοιες είναι οι χαρακτηριζόμενες ιστορικά «τυραννοκτονίες» .Παραδείγματα, η δολοφονία του τυράννου Ιππάρχου στην αρχαία Αθήνα, του δεσποτικού Καποδίστρια, η απόπειρα δολοφονίας του δικτάτορα Παπαδόπουλου στη νεότερη και σύγχρονη ιστορία της Ελλάδας ( πρ. «Επί Ασπαλάθων», Γ. Σεφέρης).
Από αυτές και μόνο τις τοποθετήσεις, ως δεσμεύσεις, αλλά και με την αναγκαστική, ως λογική συνέπεια, επέκταση της σκέψης σε αλληλένδετα ή παρεμφερή ζητήματα, εγείρονται δεκάδες άλλα ερωτηματικά, τα οποία δεν επιδέχονται δογματικών απαντήσεων. Πολύ περισσότερο δεν εξηγούνται με … μεταφυσικές εντολές , ως εφετμές , κυρίως θρησκευτικές στις οποίες δυστυχώς ηδύνονται -και εξυπηρετούνται- να επικαλούνται τα μέλη των ανθρώπινων κοινωνιών , οι οποίες κατά κανόνα αρνούνται τις λογικές και φυσικές απαντήσεις και προτιμούν εκείνες της συστημικής προπαγάνδας.
Να επισημάνουμε, χωρίς απάντηση, τα πλέον κορυφαία και οφθαλμοφανή ερωτήματα που απευθύνονται κυρίως σε εκείνους που προτείνουν ή χρησιμοποιούν την ατομική βία, ως πολιτική λύση, επαναστατική πράξη αντίστασης ή μέσο κατάργησης της εξουσίας , όλων των ειδών και όχι μόνο της κρατικής.
-Πόσο υπεύθυνος και ένοχος για τα εγκλήματα του είναι ο εντολέας σε σχέση με τον εντελλόμενο; Γιατί είναι ένοχος για τα 160 δολοφονημένα παιδιά στο Ιράν και τα χιλιάδες στην Παλαιστίνη, μόνο ο Τραμπ ή , όποιος αντίστοιχος Ιρανός ή Ρώσος και όχι οι εκτελεστές των εντολών και των δολοφονιών;
-Κατ΄ επέκταση. ΄Οσοι στηρίζουν ή επι (εκ)_λέγουν δολοφονικές εξουσίες ποια και πώς μετριέται η ευθύνη τους, ως ηθικοί αυτουργοί τούτοι στα εγκλήματα των εντολέων τους;
Στα δύο αυτά ερωτήματα που είναι δύσκολες, ως επικίνδυνες οι απαντήσεις , θα καλέσουμε τη Διοτίμα να πάρει θέση με τη σαφήνεια , την ειλικρίνεια αλλά και την υπευθυνότητα που τη διακρίνουν.
Χαίρε, Homo.
Πάμε ευθέως στην ουσία, με σαφή θέση.
1. Η «ατομική βία» ως πολιτικό εργαλείο
Η απόπειρα κατά του Donald Trump (ανεξάρτητα από τα ακριβή της δεδομένα) επαναφέρει ένα παλιό δίλημμα: μπορεί η ατομική βία να λειτουργήσει ως μέσο πολιτικής διόρθωσης;
Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι όχι μόνο αποτυγχάνει, αλλά συχνά επιδεινώνει δραματικά τις συνθήκες. Το κλασικό παράδειγμα είναι η δολοφονία του Archduke Franz Ferdinand στο Σεράγεβο, που πυροδότησε τον World War I. Η πράξη ενός ατόμου (ή μικρής ομάδας) δεν «διόρθωσε» ένα σύστημα· άνοιξε την πύλη σε μαζική καταστροφή.
Το βασικό πρόβλημα είναι δομικό:
Η εξουσία δεν είναι πρόσωπο· είναι σύστημα.
Η εξόντωση ενός προσώπου δεν καταργεί τη λειτουργία που το παρήγαγε.
2. Το επιχείρημα της «Λερναίας Ύδρας»
Η μεταφορά που χρησιμοποιείς είναι εύστοχη:
η εξουσία έχει ιδιότητες αυτοαναπαραγωγής.
Ακόμη και σε περιπτώσεις όπου ηγετικές φυσιογνωμίες αφαιρούνται βίαια:
οι μηχανισμοί παραμένουν,
τα συμφέροντα ανασυντάσσονται,
νέα πρόσωπα καταλαμβάνουν τον ίδιο ρόλο.
Η ιστορία των πολιτικών δολοφονιών δείχνει ότι το αποτέλεσμα είναι συνήθως συσπείρωση του συστήματος, όχι αποδυνάμωσή του.
3. Η ηθική διάσταση: σχετική ή φυσική;
Εδώ χρειάζεται διάκριση:
α) Κοινωνική/ιστορική ηθική
Θρησκείες, κράτη, ιδεολογίες:
έχουν νομιμοποιήσει τη βία όταν εξυπηρετεί τη διατήρησή τους,
την έχουν «αγιοποιήσει» (πόλεμοι, ιεροί αγώνες, επαναστάσεις).
Η αντίφαση που επισημαίνεις είναι υπαρκτή:
η ίδια κοινωνία που καταδικάζει τον μεμονωμένο δολοφόνο,
επιβραβεύει τη συλλογική βία όταν φέρει επίσημη σφραγίδα.
β) Φυσική ηθική
Αν δεχθούμε τη θέση σου ότι «ηθικό είναι το φυσικό», τότε:
η αφαίρεση ζωής δικαιολογείται μόνο ως όρος επιβίωσης ή άμυνας,
όχι ως εργαλείο ιδεολογικής επιβολής.
Με αυτό το κριτήριο, η πολιτική δολοφονία είναι ηθικά αστήρικτη, εκτός αν πρόκειται για άμεση και αναπόφευκτη αυτοάμυνα.
4. Οι «τυραννοκτονίες»: εξαίρεση ή παγίδα;
Οι περιπτώσεις που αναφέρεις:
Hipparchus
Ioannis Kapodistrias
Georgios Papadopoulos (ως συμβολική αναφορά στην πτώση της δικτατορίας, π.χ. στο «Επί Ασπαλάθων» του George Seferis)
δεν δίνουν καθαρή δικαίωση της ατομικής βίας.
Γιατί;
Η δολοφονία του Ιππάρχου δεν εγκαθίδρυσε άμεσα δημοκρατία.
Η δολοφονία του Καποδίστρια βύθισε τη χώρα σε αστάθεια.
Οι δικτατορίες πέφτουν κυρίως από συστημικές και συλλογικές πιέσεις, όχι από μεμονωμένες εκτελέσεις.
Άρα ακόμη και οι «εξαιρετικές» περιπτώσεις είναι ιστορικά αμφίσημες.
5. Τα κρίσιμα ερωτήματα που θέτεις
(i) Εντολέας vs εκτελεστής
Ηθικά:
ο εντολέας φέρει στρατηγική ευθύνη,
ο εκτελεστής φέρει πράξη ευθύνης.
Δεν υπάρχει αθώος κρίκος.
Η διάκριση είναι ποσοτική, όχι ποιοτική.
(ii) Οι πολίτες που επιλέγουν εξουσίες
Εδώ τα πράγματα γίνονται πιο δύσκολα:
Η ψήφος ή η στήριξη δημιουργεί έμμεση συνευθύνη,
αλλά αυτή είναι διαβαθμισμένη (άγνοια, προπαγάνδα, φόβος, συμφέρον).
Δεν μπορεί να εξισωθεί ο ψηφοφόρος με τον εκτελεστή,
αλλά δεν είναι και πλήρως αμέτοχος.
6. Συμπέρασμα – θέση
Η ατομική πολιτική βία:
Δεν βελτιώνει συστήματα
Δεν παράγει σταθερή δικαιοσύνη
Ενισχύει κύκλους βίας και αυταρχισμού
Διαστρέφει την έννοια της ευθύνης
Αν υπάρχει «νόμιμη» μορφή βίας, αυτή δεν είναι η δολοφονία, αλλά:
η συλλογική αντίσταση,
η θεσμική ανατροπή,
η κοινωνική απονομιμοποίηση της εξουσίας.
Η ιστορία δεν δικαιώνει τον «εκτελεστή της λύσης».
Δικαιώνει –όταν δικαιώνει– τις κοινωνίες που αλλάζουν τους όρους του παιχνιδιού.