Η Τουρκία στις ημέρες του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν (κεφ. 9-10) / Turkey in the days of Recep Tayyip Erdoğan (chapter 9-10)

                                                                  ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9

Η ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΚΑΙ ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΙΣΧΥΣ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΙΑΣ ΤΟΥ ΕΡΝΤΟΓΑΝ

Ιστορική και πολιτική μελέτη – Η μετάβαση από την περιφερειακή δύναμη στη διεκδίκηση στρατηγικής αυτονομίας

Ukraine plans to purchase more Turkish drones amid Russian invasion

 

السعودية تدرس الحصول على 100 طائرة مقاتلة شبحية تركية من طراز “KAAN” – SdArabia

 

Turkey wraps up ‘largest-ever’ version of Denizkurdu naval drill

 

1. Εισαγωγή: Η στρατιωτική αναγέννηση μιας περιφερειακής δύναμης

Ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα της περιόδου Ερντογάν είναι η μεταβολή της Τουρκίας από χώρα που εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από τις εισαγωγές οπλικών συστημάτων σε χώρα με αξιοσημείωτη εγχώρια αμυντική παραγωγή και αυξανόμενη εξαγωγική παρουσία.

Η μεταβολή αυτή δεν είναι απλώς τεχνολογική. Έχει άμεσες πολιτικές και γεωπολιτικές συνέπειες.

Η Τουρκία επιδιώκει πλέον:

  • Να περιορίσει την εξάρτησή της από τις ΗΠΑ και την Ευρώπη στον εξοπλιστικό τομέα.

  • Να αποκτήσει μεγαλύτερη ελευθερία στρατιωτικών επιχειρήσεων.

  • Να καταστεί προμηθευτής οπλικών συστημάτων άλλων κρατών.

  • Να χρησιμοποιεί την αμυντική συνεργασία ως εργαλείο διπλωματικής επιρροής.

  • Να ενισχύσει τη διαπραγματευτική της θέση απέναντι στις μεγάλες δυνάμεις.

Η στρατηγική αυτή συνδέεται με την επιδίωξη της λεγόμενης στρατηγικής αυτονομίας.

Δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι η Τουρκία έχει καταστεί ανεξάρτητη στρατιωτική δύναμη. Παραμένει μέλος του ΝΑΤΟ, εξαρτάται από διεθνείς τεχνολογικές αλυσίδες και αντιμετωπίζει σημαντικούς οικονομικούς περιορισμούς.

Η διάκριση ανάμεσα στην επιδίωξη αυτονομίας και στην πραγματική επίτευξή της είναι ουσιώδης.

2. Η τουρκική αμυντική βιομηχανία: Από την εξάρτηση στην παραγωγή

Baykar Bayraktar TB2: Photos, History, Specification

 

Türkiye’s Bayraktar Akıncı: A New Milestone in Modern Combat Drone Technology | নয়াযুগ - Nayajug

 

ASELSAN 5 yeni sistemi duyurdu: GÖKTAN, Ejderha, Koral 200, Turan 100 ve Gürz

 

Η ανάπτυξη της αμυντικής βιομηχανίας αποτελεί ένα από τα πιο μετρήσιμα αποτελέσματα της ερντογανικής περιόδου.

Βεβαίως, η προσπάθεια δεν ξεκίνησε από μηδενική βάση το 2002. Η τουρκική αμυντική βιομηχανία είχε ήδη θεσμικές και παραγωγικές ρίζες προηγούμενων δεκαετιών. Οι κυβερνήσεις του AKP, όμως, της έδωσαν ιδιαίτερη πολιτική προτεραιότητα, διεύρυναν τις επενδύσεις και ενίσχυσαν τη σύνδεσή της με την εξωτερική πολιτική.

Σημαντικοί φορείς είναι:

  • Η ASELSAN, με ηλεκτρονικά συστήματα, ραντάρ και επικοινωνίες.

  • Η Turkish Aerospace Industries (TAI), με αεροναυπηγικά προγράμματα.

  • Η ROKETSAN, με πυραυλικά συστήματα.

  • Η Baykar, με μη επανδρωμένα αεροσκάφη.

  • Η HAVELSAN, με λογισμικό, προσομοιωτές και συστήματα διοίκησης.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η αύξηση των εξαγωγών.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που ανακοινώθηκαν για το 2025, οι τουρκικές εξαγωγές αμυντικού και αεροδιαστημικού υλικού έφθασαν περίπου τα 10,05 δισεκατομμύρια δολάρια, παρουσιάζοντας αύξηση 48% έναντι του 2024. Πρόκειται για ιστορικό ρεκόρ για τον συγκεκριμένο κλάδο.

Αυτό είναι σημαντικό όχι μόνο ως οικονομικό επίτευγμα.

Κάθε χώρα που αγοράζει οπλικά συστήματα, εκπαιδεύει προσωπικό και συντηρεί εξοπλισμό από μια ξένη βιομηχανία αποκτά σχέσεις εξάρτησης, συνεργασίας και συχνά πολιτικής συνεννόησης με τον προμηθευτή της.

Έτσι, η τουρκική αμυντική βιομηχανία μετατρέπεται σε μηχανισμό άσκησης εξωτερικής πολιτικής.

Κριτική αποτίμηση: Η ανάπτυξη αυτή είναι πραγματική και αξιόλογη. Δεν πρέπει όμως να συγχέεται με την πλήρη τεχνολογική αυτάρκεια. Η παραγωγή σύνθετων οπλικών συστημάτων εξακολουθεί να απαιτεί πρόσβαση σε διεθνή τεχνολογία, εξαρτήματα, κινητήρες και εξειδικευμένη τεχνογνωσία.

3. Τα drones: Το σημαντικότερο εξαγώγιμο σύμβολο της νέας Τουρκίας

Baykar Bayraktar TB2 : Turecko (TUR)

 

Türkiye’s Bayraktar Akıncı: A New Milestone in Modern Combat Drone Technology | নয়াযুগ - Nayajug

 

BAYRAKTAR KIZILELMA MANEVRA TESTİNİ DE BAŞARIYLA GEÇTİ – A5 DERGİ – SAVUNMA SANAYİİ DERGİSİ

 

Εάν υπάρχει ένας τομέας στον οποίο η Τουρκία απέκτησε διεθνή αναγνωρισιμότητα κατά την περίοδο Ερντογάν, αυτός είναι η παραγωγή μη επανδρωμένων αεροσκαφών.

Το Bayraktar TB2 έγινε ιδιαίτερα γνωστό από τη χρήση του σε πολεμικές συγκρούσεις, μεταξύ άλλων στη Λιβύη, στη Συρία, στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ και στην Ουκρανία.

Η επιτυχία του οφείλεται στον συνδυασμό:

  • Σχετικά χαμηλότερου κόστους σε σύγκριση με αρκετά συμβατικά αεροπορικά συστήματα.

  • Δυνατότητας επιτήρησης και αναγνώρισης.

  • Δυνατότητας προσβολής στόχων.

  • Ευκολότερης εξαγωγικής διάθεσης σε σχέση με ορισμένα πολύ ακριβότερα οπλικά συστήματα.

  • Πολιτικής και στρατιωτικής προβολής της τουρκικής τεχνολογίας.

Στην ίδια κατηγορία εντάσσεται το μεγαλύτερο και πιο σύνθετο Akinci, ενώ η ανάπτυξη του Kızılelma δείχνει τη φιλοδοξία της τουρκικής βιομηχανίας να περάσει σε πιο προηγμένες κατηγορίες μη επανδρωμένων αεροσκαφών.

Χρειάζεται, ωστόσο, μια ιστορικά ψύχραιμη παρατήρηση.

Τα drones δεν αποτελούν παντοδύναμα όπλα. Η αποτελεσματικότητά τους εξαρτάται από το περιβάλλον επιχειρήσεων, τις δυνατότητες ηλεκτρονικού πολέμου, την αντιαεροπορική άμυνα και την αντίπαλη τεχνολογία.

Η αρχική εντύπωση της παντοδυναμίας τους περιορίστηκε όταν αντίπαλοι στρατοί ανέπτυξαν αποτελεσματικότερα μέσα αντιμετώπισής τους.

Ιστορικό συμπέρασμα: Τα τουρκικά drones δεν κατέστησαν την Τουρκία υπερδύναμη. Της έδωσαν, όμως, ένα σημαντικό τεχνολογικό πλεονέκτημα, διεθνή εμπορική αναγνωρισιμότητα και ένα νέο μέσο διπλωματικής επιρροής.

4. Οι τουρκικές Ένοπλες Δυνάμεις: Ισχύς και όρια εκσυγχρονισμού

Η Τουρκία διαθέτει έναν από τους μεγαλύτερους στρατούς του ΝΑΤΟ και σημαντική γεωγραφική παρουσία σε μια περιοχή εξαιρετικά κρίσιμη για τη διεθνή ασφάλεια.

Η στρατιωτική της ισχύς στηρίζεται:

  • Στις χερσαίες δυνάμεις και στα τεθωρακισμένα.

  • Στην πολεμική αεροπορία.

  • Στο πολεμικό ναυτικό.

  • Στα συστήματα πυραυλικής και αντιαεροπορικής άμυνας.

  • Στις ειδικές δυνάμεις και στις δυνατότητες στρατιωτικών επιχειρήσεων εκτός συνόρων.

Η περίοδος Ερντογάν χαρακτηρίστηκε από εκτεταμένες προσπάθειες εκσυγχρονισμού, αλλά και από σοβαρές αντιφάσεις.

Η αγορά των ρωσικών S-400 προκάλεσε μεγάλη κρίση στις σχέσεις με τις ΗΠΑ. Η Ουάσιγκτον απέκλεισε την Τουρκία από το πρόγραμμα των F-35, ενώ επιβλήθηκαν και κυρώσεις στον αμυντικό τομέα.

Το περιστατικό ανέδειξε ένα βασικό πρόβλημα της τουρκικής στρατηγικής: η επιδίωξη αυτονομίας μπορεί να συγκρούεται με τις υποχρεώσεις και τις τεχνολογικές εξαρτήσεις που συνεπάγεται η συμμετοχή στο ΝΑΤΟ.

Η ανάπτυξη του εγχώριου μαχητικού KAAN αποτελεί επίσης σημαντική φιλοδοξία, αλλά πρέπει να διαχωρίζουμε την ύπαρξη ενός προγράμματος και ενός πρωτοτύπου από την πλήρη επιχειρησιακή ένταξη ενός σύγχρονου μαχητικού αεροσκάφους.

Η στρατιωτική ισχύς δεν κρίνεται μόνο από τις ανακοινώσεις και τις παρουσιάσεις οπλικών συστημάτων. Κρίνεται από την αξιοπιστία, τη διαθεσιμότητα, την εκπαίδευση, τη διοικητική συνοχή και τη δυνατότητα μακροχρόνιας υποστήριξης.

5. Η Συρία: Η σημαντικότερη γεωπολιτική επέκταση

TURKEY-SYRIA-KURDS-CONLIFCT

 

Offensive in Syrien - Kurden ziehen sich zurück

 

SYRIA-CONFLICT-TURKEY-IDLIB

 

Η Συρία αποτελεί ίσως το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα της μετάβασης της Τουρκίας σε πιο επιθετική και παρεμβατική εξωτερική πολιτική.

Από το 2016 και μετά, η Άγκυρα πραγματοποίησε διαδοχικές στρατιωτικές επιχειρήσεις στο συριακό έδαφος.

Οι βασικές επιδιώξεις της ήταν:

  1. Η αποτροπή της δημιουργίας μιας αυτόνομης κουρδικής πολιτικής και στρατιωτικής οντότητας κατά μήκος των τουρκικών συνόρων.

  2. Η αντιμετώπιση του ISIS.

  3. Η διατήρηση στρατιωτικής και πολιτικής επιρροής στη βόρεια Συρία.

  4. Η δημιουργία συνθηκών που θα επέτρεπαν στην Άγκυρα να επηρεάζει τη μελλοντική πολιτική διευθέτηση της συριακής κρίσης.

Η τουρκική στρατιωτική παρουσία δεν περιορίστηκε σε προσωρινές επιχειρήσεις. Συνδέθηκε με τοπικές ένοπλες οργανώσεις, διοικητικές δομές και μηχανισμούς ασφαλείας.

Η πτώση του καθεστώτος Άσαντ τον Δεκέμβριο του 2024 και η νέα συριακή πολιτική πραγματικότητα ενίσχυσαν τη δυνατότητα της Τουρκίας να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στη χώρα.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η Άγκυρα απέκτησε απεριόριστο έλεγχο της Συρίας. Η χώρα παραμένει πεδίο ανταγωνισμού διαφορετικών εσωτερικών και εξωτερικών δυνάμεων.

Η Τουρκία κέρδισε σημαντικό στρατηγικό βάρος, αλλά ανέλαβε συγχρόνως το κόστος μιας μακροχρόνιας εμπλοκής.

6. Η Λιβύη: Στρατιωτική παρέμβαση και τουρκολιβυκό μνημόνιο

Turkish warship in Tripoli as Ankara courts Libya’s rival administration - AL-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012

 

Η Λιβύη αποτελεί δεύτερο χαρακτηριστικό παράδειγμα της νέας τουρκικής στρατηγικής.

Το 2019 η Τουρκία υπέγραψε με την Κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας της Λιβύης δύο ιδιαίτερα σημαντικές συμφωνίες:

  • Συμφωνία στρατιωτικής συνεργασίας και ασφάλειας.

  • Μνημόνιο οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών.

Η στρατιωτική παρέμβαση της Τουρκίας συνέβαλε καθοριστικά στην ανατροπή των στρατιωτικών συσχετισμών υπέρ της κυβέρνησης της Τρίπολης, η οποία αντιμετώπιζε την επίθεση των δυνάμεων του Χαλίφα Χαφτάρ.

Η τουρκική παρέμβαση περιλάμβανε στρατιωτική υποστήριξη, μη επανδρωμένα αεροσκάφη, συμβούλους και άλλες μορφές στρατιωτικής συνδρομής.

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο του Νοεμβρίου 2019 απέκτησε ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα, καθώς χαράσσει θαλάσσια οριοθέτηση μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης, η οποία αγνοεί την επήρεια ελληνικών νησιών, μεταξύ των οποίων η Κρήτη.

Η Ελλάδα το θεωρεί παράνομο και ανυπόστατο ως προς τα δικαιώματά της. Η αντίρρηση δεν είναι απλώς πολιτική. Συνδέεται με τις αρχές του Δικαίου της Θάλασσας και ειδικότερα με την αναγνώριση δικαιωμάτων θαλάσσιων ζωνών στα νησιά.

Πρέπει, πάντως, να διατυπώσουμε με ακρίβεια τη νομική διάσταση: η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, ενώ η Λιβύη είναι. Αυτό δεν απαλλάσσει την οριοθέτηση από την υποχρέωση σεβασμού των εφαρμοστέων κανόνων του διεθνούς δικαίου.

Το μνημόνιο δεν μπορεί να δημιουργήσει δικαιώματα εις βάρος τρίτων κρατών χωρίς τη συναίνεσή τους.

Ιστορική αποτίμηση: Στη Λιβύη η Τουρκία απέδειξε ότι μπορεί να συνδυάζει στρατιωτική παρέμβαση, εξοπλιστική τεχνολογία και διπλωματική πρωτοβουλία για να μεταβάλλει τους περιφερειακούς συσχετισμούς. Δεν πέτυχε, όμως, την οριστική πολιτική επίλυση του λιβυκού προβλήματος.

7. Ο Καύκασος και το Αζερμπαϊτζάν: Η στρατηγική σχέση δύο κρατών

Mehter Marşı eşliğinde zafer yürüyüşü - Son Dakika Haberleri

 

Η σχέση Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους πυλώνες της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής.

Η πολιτική και στρατιωτική συνεργασία τους ενισχύθηκε ιδιαίτερα κατά την περίοδο Ερντογάν.

Το σύνθημα «Ένα έθνος, δύο κράτη» αποτυπώνει τη στενή ιστορική, γλωσσική και πολιτική σύνδεσή τους.

Η τουρκική υποστήριξη προς το Αζερμπαϊτζάν κατά τον πόλεμο του Ναγκόρνο-Καραμπάχ το 2020 ενίσχυσε σημαντικά τη θέση της Άγκυρας στον Νότιο Καύκασο.

Η νίκη του Αζερμπαϊτζάν δεν οφειλόταν αποκλειστικά στην Τουρκία. Η στρατιωτική και τεχνολογική συνεργασία, ωστόσο, συνέβαλε ουσιαστικά στη διαμόρφωση του νέου συσχετισμού δυνάμεων.

Η Τουρκία απέκτησε:

  • Ισχυρότερη παρουσία στον Νότιο Καύκασο.

  • Μεγαλύτερη επιρροή στις σχέσεις Αζερμπαϊτζάν – Αρμενίας.

  • Ενισχυμένο γεωπολιτικό ρόλο στις μεταφορές και στην ενεργειακή διασύνδεση της περιοχής.

  • Πρόσθετη δυνατότητα προβολής ισχύος προς την Κεντρική Ασία.

Η στενή αυτή σχέση, ωστόσο, δεν εξαλείφει τις αντιθέσεις και τους ανταγωνισμούς στην περιοχή, ιδιαίτερα με τη Ρωσία και το Ιράν.

8. Μέση Ανατολή, Αφρική και Βαλκάνια: Η διεύρυνση της τουρκικής επιρροής

Somalia, Erdogan's spearhead in East Africa

 

Turkey to keep Qatar military base despite Arab nations' demands - CSMonitor.com

 

BOSNIA-TURKY-DIPLOMACY

 

Η γεωπολιτική στρατηγική του Ερντογάν δεν περιορίζεται στα γειτονικά κράτη.

Η Τουρκία επιχείρησε να δημιουργήσει ένα ευρύτερο δίκτυο σχέσεων και παρουσίας.

Στη Μέση Ανατολή

Η στρατηγική της Τουρκίας περιλαμβάνει σχέσεις με το Κατάρ, παρεμβάσεις στη Συρία, πολιτική υποστήριξη προς παλαιστινιακές θέσεις και προσπάθειες διεκδίκησης ηγετικού ρόλου στον μουσουλμανικό κόσμο.

Η σχέση της με τη Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Ιράν και το Ισραήλ έχει περάσει από περιόδους έντασης και επαναπροσέγγισης.

Η εξωτερική πολιτική της Άγκυρας δεν καθορίζεται, επομένως, από μία σταθερή ιδεολογική συμμαχία, αλλά από συνδυασμό συμφερόντων, ασφάλειας και πολιτικών επιδιώξεων.

Στην Αφρική

Η Τουρκία ενίσχυσε τις διπλωματικές αποστολές, τις εμπορικές σχέσεις, την ανθρωπιστική παρουσία, τις αμυντικές συμφωνίες και τις εκπαιδευτικές δραστηριότητές της.

Ιδιαίτερη θέση κατέχει η Σομαλία, όπου η Τουρκία διατηρεί σημαντική στρατιωτική εκπαιδευτική εγκατάσταση.

Η αμυντική συνεργασία με αφρικανικά κράτη δημιουργεί νέες δυνατότητες οικονομικής και πολιτικής παρουσίας.

Στα Βαλκάνια

Η Τουρκία αξιοποιεί ιστορικούς, πολιτιστικούς, οικονομικούς και θρησκευτικούς δεσμούς για να ενισχύσει την επιρροή της.

Η παρουσία της είναι ιδιαίτερα αισθητή στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, στο Κόσοβο, στην Αλβανία και στη Βόρεια Μακεδονία.

Εδώ, όμως, πρέπει να αποφεύγουμε την υπερβολή: η τουρκική επιρροή δεν ισοδυναμεί με πολιτικό έλεγχο. Τα βαλκανικά κράτη διαθέτουν δικές τους στρατηγικές επιλογές και διατηρούν σχέσεις με την ΕΕ, τις ΗΠΑ, τη Ρωσία και άλλους παράγοντες.

Η ευρύτερη τουρκική παρουσία στο εξωτερικό έχει καταγραφεί και από το Center for Applied Turkey Studies, το οποίο επισημαίνει τη σύνδεση στρατιωτικών βάσεων, εκπαιδευτικών αποστολών και αμυντικών συνεργασιών με τη νέα εξωτερική πολιτική της Άγκυρας.

9. Η μεγάλη αντίφαση: Στρατιωτική ισχύς χωρίς αντίστοιχη οικονομική και θεσμική αυτάρκεια

Εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο σημείο του κεφαλαίου.

Η Τουρκία έχει αποκτήσει μεγαλύτερη στρατιωτική και τεχνολογική ισχύ. Έχει διευρύνει τη διεθνή παρουσία της και έχει καταστεί υπολογίσιμος παράγοντας σε αρκετές περιφερειακές κρίσεις.

Ωστόσο, υπάρχουν σημαντικά όρια.

Πρώτον: Η οικονομία.

Η διατήρηση στρατιωτικής παρουσίας σε πολλαπλά μέτωπα απαιτεί σημαντικούς οικονομικούς πόρους. Ο πληθωρισμός, η νομισματική αστάθεια και οι χρηματοδοτικές ανάγκες περιορίζουν τις δυνατότητες της χώρας.

Δεύτερον: Η τεχνολογική εξάρτηση.

Η ανάπτυξη εγχώριων οπλικών συστημάτων δεν συνεπάγεται πλήρη ανεξαρτησία από ξένους κινητήρες, ηλεκτρονικά εξαρτήματα και τεχνολογίες.

Τρίτον: Η σχέση με το ΝΑΤΟ.

Η Τουρκία επιδιώκει να λειτουργεί ως αυτόνομος περιφερειακός παράγοντας, αλλά εξακολουθεί να στηρίζεται στην αμυντική αρχιτεκτονική της Συμμαχίας.

Τέταρτον: Η διπλωματική αξιοπιστία.

Η στρατιωτική παρέμβαση μπορεί να δημιουργήσει πρόσκαιρα τετελεσμένα. Δεν εξασφαλίζει, όμως, την αποδοχή των πολιτικών επιλογών μιας χώρας από τους γείτονές της.

Η σχετική επιστημονική συζήτηση για τη στρατιωτικοποίηση της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής υπογραμμίζει ακριβώς αυτήν τη διάσταση: η αυξανόμενη χρήση σκληρής ισχύος δημιουργεί νέες δυνατότητες, αλλά και νέες αντιπαραθέσεις και δεσμεύσεις.

10. Τελική ιστορική αποτίμηση του κεφαλαίου

Η Τουρκία του Ερντογάν δεν είναι η Τουρκία του 2002.

Έχει αποκτήσει ισχυρότερη αμυντική βιομηχανία, μεγαλύτερη επιχειρησιακή εμπειρία, αυξημένη εξαγωγική παρουσία και ευρύτερο γεωπολιτικό αποτύπωμα.

Αυτά αποτελούν πραγματικά ιστορικά δεδομένα και δεν μπορούν να παραγνωριστούν από καμία σοβαρή ιστορική μελέτη.

Αλλά πρέπει να εξετάσουμε και την άλλη πλευρά.

Η στρατιωτική ισχύς δεν ισοδυναμεί με οικονομική ευημερία. Η εξοπλιστική πρόοδος δεν σημαίνει αυτομάτως τεχνολογική ανεξαρτησία. Η στρατιωτική παρέμβαση δεν εξασφαλίζει πολιτική σταθερότητα. Και η περιφερειακή επιρροή δεν μετατρέπει μια χώρα σε παγκόσμια δύναμη.

Η ιστορική αποτίμηση είναι, συνεπώς, διπλή:

Ο Ερντογάν συνέβαλε αποφασιστικά στη μετατροπή της Τουρκίας σε ισχυρότερο στρατιωτικό και γεωπολιτικό παράγοντα.

Δεν απέδειξε, όμως, ότι η στρατιωτική ισχύς μπορεί από μόνη της να εξασφαλίσει μακροχρόνια πολιτική ηγεμονία, διεθνή εμπιστοσύνη και βιώσιμη εθνική ανάπτυξη.

Αυτό είναι το όριο που πρέπει να διατηρήσουμε στην ιστορική μας κρίση.

                               ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10

Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΠΑΡΑΚΑΤΑΘΗΚΗ ΤΟΥ ΕΡΝΤΟΓΑΝ ΚΑΙ Η ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΟΥΡΚΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

Συνολική ιστορική αποτίμηση μιας πολιτικής εποχής – Επιτεύγματα, αντιφάσεις, ευθύνες και ιστορικά όρια

Recep Tayyip Erdoğan kimdir? Hayatı ve kariyeri

 

Atatürks Vermächtnis: Erdogan und der Staatsgründer der Türkei | FAZ

 

First-time voters may have decisive say in Turkish election - Tue, May 9, 2023 - The Jakarta Post

 

1. Το ιστορικό ερώτημα: Ποιος θα είναι ο Ερντογάν στην ιστορία της Τουρκίας;

Η ιστορία δεν αποτιμά τους ηγέτες με βάση τη διάρκεια της εξουσίας τους, τη δημοτικότητά τους ή την ικανότητά τους να επιβάλλουν την πολιτική τους βούληση.

Τους αποτιμά με βάση το τι παρέλαβαν, τι δημιούργησαν, τι κατέστρεψαν, ποιες αλλαγές επέφεραν στην κοινωνία και ποια προβλήματα κληροδότησαν στις επόμενες γενιές.

Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ανήκει ήδη στις σημαντικότερες πολιτικές προσωπικότητες της σύγχρονης τουρκικής ιστορίας.

Η μακρόχρονη παρουσία του στην εξουσία, αρχικά ως πρωθυπουργού και στη συνέχεια ως προέδρου, η μεταβολή του πολιτικού συστήματος, η αναδιάταξη των κοινωνικών συσχετισμών και η αναβάθμιση της διεθνούς παρουσίας της Τουρκίας καθιστούν την περίπτωσή του ιστορικά ιδιαίτερη.

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν υπήρξε ισχυρός ηγέτης.

Υπήρξε.

Το ερώτημα είναι εάν η ισχύς που συγκέντρωσε μετατράπηκε σε διαρκή πρόοδο για την τουρκική κοινωνία και σε σταθερότερη θέση της Τουρκίας στον κόσμο.

2. Η Τουρκία που παρέλαβε το 2002

Όταν το AKP ανέλαβε την εξουσία, τον Νοέμβριο του 2002, η Τουρκία αντιμετώπιζε τις συνέπειες της σοβαρής οικονομικής κρίσης του 2001.

Η χώρα είχε ήδη μια μακρά ιστορία στρατιωτικών παρεμβάσεων στην πολιτική, κυβερνητικής αστάθειας, πληθωρισμού και κοινωνικών αντιθέσεων.

Παράλληλα, υπήρχε μια ισχυρή κοινωνική και πολιτική διαμάχη ανάμεσα στον κεμαλικό κοσμικό προσανατολισμό και στα συντηρητικά, θρησκευτικά στρώματα της τουρκικής κοινωνίας.

Ο Ερντογάν αξιοποίησε αυτήν την ιστορική συγκυρία.

Το AKP εμφανίστηκε ως πολιτική δύναμη που υποσχόταν:

  • Οικονομική σταθερότητα.

  • Περιορισμό της πολιτικής κηδεμονίας των στρατιωτικών.

  • Μεγαλύτερη πολιτική συμμετοχή των συντηρητικών κοινωνικών στρωμάτων.

  • Ευρωπαϊκό προσανατολισμό και θεσμικές μεταρρυθμίσεις.

  • Αναβάθμιση της διεθνούς θέσης της Τουρκίας.

Η αρχική περίοδος της διακυβέρνησής του συνοδεύτηκε από σημαντικές οικονομικές και θεσμικές αλλαγές.

Η ευρωπαϊκή προοπτική λειτούργησε τότε ως κίνητρο μεταρρυθμίσεων, ενώ η οικονομική ανάπτυξη ενίσχυσε την κοινωνική αποδοχή της κυβέρνησης.

Αυτό το πρώτο κεφάλαιο της ερντογανικής περιόδου δεν πρέπει να διαγράφεται από την ιστορική μνήμη εξαιτίας της αυταρχικής εξέλιξης που ακολούθησε.

3. Η οικονομική ανάπτυξη: Το πραγματικό επίτευγμα και η μεταγενέστερη αποδυνάμωση

An aerial view of Istanbul featuring the iconic bridge, historic mosques, and vibrant cityscape.

 

Η οικονομία αποτέλεσε έναν από τους βασικότερους παράγοντες πολιτικής νομιμοποίησης του Ερντογάν.

Κατά την πρώτη δεκαετία της διακυβέρνησης του AKP, η Τουρκία γνώρισε σημαντική οικονομική ανάπτυξη, επέκταση των υποδομών, ενίσχυση των εξαγωγών και διεύρυνση της εγχώριας κατανάλωσης.

Αναπτύχθηκαν:

  • Μεγάλα οδικά και συγκοινωνιακά έργα.

  • Αεροδρόμια και λιμενικές υποδομές.

  • Οικιστικά και εμπορικά συγκροτήματα.

  • Βιομηχανικές και εξαγωγικές δραστηριότητες.

  • Η εγχώρια αγορά και η επιχειρηματική τάξη της Ανατολίας.

Η ανάπτυξη αυτή συνέβαλε στη δημιουργία μιας νέας κοινωνικής και οικονομικής πραγματικότητας.

Δεν ήταν, όμως, όλα τα αποτελέσματα εξίσου θετικά.

Το οικονομικό μοντέλο στηρίχθηκε σε σημαντικό βαθμό στην οικοδομή, στις επενδύσεις και στην εξωτερική χρηματοδότηση. Η παραγωγική αναβάθμιση δεν προχώρησε με τον ίδιο ρυθμό σε όλους τους τομείς.

Αργότερα, η ανορθόδοξη νομισματική πολιτική, οι παρεμβάσεις στην ανεξαρτησία της κεντρικής τράπεζας, η υποτίμηση της λίρας και ο επίμονος πληθωρισμός δημιούργησαν σοβαρά προβλήματα.

Η εικόνα της Τουρκίας ως αναδυόμενης οικονομικής δύναμης δεν εξαφανίστηκε, αλλά απέκτησε σημαντικές αντιφάσεις.

Ιστορική κρίση: Ο Ερντογάν συνδέθηκε με μια περίοδο πραγματικής οικονομικής ανόδου, αλλά δεν κατόρθωσε να οικοδομήσει ένα εξίσου σταθερό και θεσμικά προστατευμένο οικονομικό σύστημα.

4. Η πολιτική εξουσία: Από τον περιορισμό του στρατιωτικού κατεστημένου στη συγκέντρωση της εξουσίας

TURKEY-PARTIES-REFERENDUM

 

Αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη πολιτική αντίφαση της εποχής Ερντογάν.

Στην αρχή της διακυβέρνησής του, το AKP συνέβαλε στον περιορισμό της παραδοσιακής πολιτικής επιρροής του στρατού.

Η εξέλιξη αυτή είχε δημοκρατική διάσταση, καθώς ο στρατός δεν μπορούσε πλέον να λειτουργεί ως ανεξέλεγκτος πολιτικός διαιτητής.

Ωστόσο, η απομάκρυνση της στρατιωτικής κηδεμονίας δεν συνοδεύτηκε από τη δημιουργία εξίσου ισχυρών και ανεξάρτητων δημοκρατικών θεσμών.

Αντίθετα, η εξουσία συγκεντρώθηκε σταδιακά γύρω από τον ίδιο τον Ερντογάν.

Η αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος της 15ης Ιουλίου 2016 αποτέλεσε σημείο καμπής.

Ακολούθησε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, εκτεταμένες εκκαθαρίσεις στον κρατικό μηχανισμό, περιορισμοί στην ελευθερία της έκφρασης και σημαντικές αλλαγές στη λειτουργία των θεσμών.

Το δημοψήφισμα του 2017 οδήγησε στην εγκαθίδρυση προεδρικού συστήματος, το οποίο τέθηκε σε πλήρη εφαρμογή μετά τις εκλογές του 2018.

Η προεδρία απέκτησε εκτεταμένες εκτελεστικές αρμοδιότητες, ενώ μειώθηκαν οι δυνατότητες θεσμικού ελέγχου της κυβερνητικής εξουσίας.

Η μετάβαση αυτή αποτελεί βασικό στοιχείο της ιστορικής κληρονομιάς του Ερντογάν.

Ο ηγέτης που αρχικά συνέβαλε στον περιορισμό της εξουσίας των στρατιωτικών κατέληξε να οικοδομήσει ένα εξαιρετικά συγκεντρωτικό πολιτικό σύστημα.

Η αντίφαση αυτή δεν είναι δευτερεύουσα. Αφορά την ίδια τη φύση της πολιτικής του διακυβέρνησης

5. Η κοινωνία: Η αναδιάταξη της τουρκικής ταυτότητας

Η εποχή Ερντογάν δεν άλλαξε μόνο τους πολιτικούς θεσμούς. Άλλαξε και την κοινωνική σύνθεση της πολιτικής εκπροσώπησης.

Για δεκαετίες, σημαντικά τμήματα της συντηρητικής και θρησκευόμενης τουρκικής κοινωνίας αισθάνονταν αποκλεισμένα από τα κέντρα πολιτικής, στρατιωτικής και οικονομικής εξουσίας.

Το AKP αξιοποίησε αυτήν την πραγματικότητα και ενσωμάτωσε πολιτικά μεγάλα τμήματα του πληθυσμού.

Η θρησκευτική συντηρητικότητα απέκτησε μεγαλύτερη δημόσια παρουσία.

Παράλληλα, αναπτύχθηκε μια νέα επιχειρηματική τάξη με ισχυρούς δεσμούς με την κυβέρνηση.

Αυτή η κοινωνική μεταβολή υπήρξε πραγματική και δεν μπορεί να περιγραφεί απλώς ως αποτέλεσμα προπαγάνδας ή χειραγώγησης.

Ωστόσο, η διεύρυνση της εκπροσώπησης μιας κοινωνικής ομάδας δεν σημαίνει αυτομάτως διεύρυνση της δημοκρατίας.

Η πόλωση ανάμεσα σε κοσμικά και συντηρητικά στρώματα, οι πολιτικές αντιπαραθέσεις και οι περιορισμοί στη δημόσια συζήτηση εντάθηκαν.

Η τουρκική κοινωνία έγινε πολιτικά πιο ενεργή, αλλά και περισσότερο διχασμένη.

6. Το Κουρδικό ζήτημα: Μια χαμένη ιστορική ευκαιρία;

TURKEY-NEWROZ-KURDS

 

Το Κουρδικό αποτελεί ένα από τα δυσκολότερα και μακροβιότερα προβλήματα της Τουρκικής Δημοκρατίας.

Η πολιτική του Ερντογάν απέναντι στους Κούρδους παρουσίασε διαφορετικές φάσεις.

Στην αρχή υπήρξαν ορισμένα σημαντικά ανοίγματα, με προσπάθειες πολιτικής προσέγγισης και ειρηνευτικής διαδικασίας.

Η περίοδος 2013–2015 έδωσε ελπίδες για μια ιστορική διευθέτηση της σύγκρουσης.

Η διαδικασία, όμως, κατέρρευσε το 2015 και ακολούθησε νέα περίοδος ένοπλης σύγκρουσης και καταστολής.

Οι εξελίξεις στη Συρία, η ενίσχυση των κουρδικών δυνάμεων και οι τουρκικές ανησυχίες για τη δημιουργία αυτόνομων κουρδικών δομών στα σύνορα επιβάρυναν ακόμη περισσότερο την κατάσταση.

Η αποτίμηση εδώ απαιτεί διάκριση ανάμεσα σε δύο ζητήματα:

  • Την πραγματική απειλή που συνιστούν οι ένοπλες οργανώσεις και η τρομοκρατία.

  • Το πολιτικό δικαίωμα των Κούρδων πολιτών στην ισότιμη συμμετοχή, στην εκπροσώπηση και στην πολιτιστική τους ταυτότητα.

Η σύγχυση αυτών των δύο ζητημάτων αποτελεί εμπόδιο σε οποιαδήποτε βιώσιμη πολιτική λύση.

Η ιστορική ευθύνη της περιόδου Ερντογάν θα κριθεί και από το εάν η Τουρκία θα κατορθώσει να επιλύσει πολιτικά ένα πρόβλημα που την ακολουθεί από την ίδρυση της Δημοκρατίας.

7. Η εξωτερική πολιτική: Από τον ευρωπαϊκό προσανατολισμό στη στρατηγική αυτονομία

SPAIN-NATO-POLITICS-DIPLOMACY-SUMMIT

 

Η εξωτερική πολιτική του Ερντογάν δεν ακολούθησε μία ευθύγραμμη πορεία.

Η πρώτη περίοδος χαρακτηρίστηκε από προσέγγιση με την Ευρωπαϊκή Ένωση, οικονομική συνεργασία με τη Δύση και προσπάθεια ενίσχυσης της περιφερειακής διπλωματίας.

Στη συνέχεια, η Άγκυρα υιοθέτησε πιο διεκδικητική και παρεμβατική πολιτική.

Η σχέση με τη Ρωσία απέκτησε ιδιαίτερη σημασία, χωρίς να διακοπεί η συμμετοχή στο ΝΑΤΟ.

Η Τουρκία προσπάθησε να διατηρήσει ταυτόχρονα σχέσεις με τη Δύση, τη Μόσχα, τις χώρες του Κόλπου και άλλους διεθνείς παράγοντες.

Η στρατηγική αυτή της έδωσε σημαντικά περιθώρια ελιγμών.

Δημιούργησε, όμως, και αντιφάσεις.

Η αγορά των S-400, οι διαφωνίες με τις ΗΠΑ, η ακινησία της ευρωπαϊκής ενταξιακής πορείας και οι κατά περιόδους συγκρούσεις με γειτονικά κράτη περιόρισαν την αξιοπιστία της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής.

Η Τουρκία απέκτησε μεγαλύτερη δυνατότητα διαπραγμάτευσης, αλλά όχι απαραίτητα μεγαλύτερη δυνατότητα οικοδόμησης σταθερών συμμαχιών.

Αυτό είναι ένα από τα βασικά όρια της ερντογανικής στρατηγικής αυτονομίας.

8. Η Ελλάδα και η Κύπρος: Η διαρκής δοκιμασία των ελληνοτουρκικών σχέσεων

Η ιστορική αποτίμηση της Τουρκίας του Ερντογάν δεν μπορεί να παραλείψει την Ελλάδα και την Κύπρο.

Οι σχέσεις των δύο χωρών γνώρισαν περιόδους προσέγγισης και σοβαρής έντασης.

Η Τουρκία διατήρησε τις πάγιες διεκδικήσεις της στο Αιγαίο, ενώ ενίσχυσε τη ρητορική της για τη λεγόμενη Γαλάζια Πατρίδα.

Η στρατιωτική της αναβάθμιση, οι διεκδικήσεις θαλάσσιων ζωνών και το τουρκολιβυκό μνημόνιο δημιούργησαν πρόσθετα προβλήματα στις σχέσεις με την Ελλάδα.

Στο Κυπριακό, η τουρκική πολιτική παρέμεινε προσανατολισμένη στην υποστήριξη λύσης δύο κρατών, σε αντίθεση με το πλαίσιο της διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας που στηρίζουν τα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ.

Δεν πρέπει, ωστόσο, να αγνοήσουμε ότι η διπλωματία των δύο χωρών έχει κατά καιρούς κατορθώσει να αποτρέψει την ανεξέλεγκτη κλιμάκωση.

Το ιστορικό συμπέρασμα είναι ότι η στρατιωτική ενίσχυση της Τουρκίας δεν συνοδεύτηκε από οριστική επίλυση των διαφορών της με την Ελλάδα.

Αντίθετα, ορισμένες από τις πολιτικές επιλογές της δημιούργησαν νέες εστίες αμφισβήτησης και έντασης.

9. Η σχέση με τον Κεμάλ Ατατούρκ: Συνέχεια ή αναθεώρηση της Τουρκικής Δημοκρατίας;

Mustafa Kemal Atatürk

 

Ulu Önder Atatürk Anıtkabir'de düzenlenen törenle anıldı | TRT Haber Foto Galeri

 

Turkish Prime Minister Tayyip Erdogan (L

 

Η σύγκριση του Ερντογάν με τον Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ είναι αναπόφευκτη, αλλά χρειάζεται προσοχή.

Ο Ατατούρκ υπήρξε ο ιδρυτής της σύγχρονης Τουρκικής Δημοκρατίας.

Ο Ερντογάν δεν ίδρυσε νέο κράτος. Μετέβαλε, όμως, σε σημαντικό βαθμό το πολιτικό, κοινωνικό και ιδεολογικό περιεχόμενο του υφιστάμενου.

Ο Κεμάλ οικοδόμησε ένα κοσμικό, εθνικό και συγκεντρωτικό κράτος, με σαφή δυτικό προσανατολισμό.

Ο Ερντογάν ενίσχυσε τη θρησκευτική συντηρητικότητα, επανέφερε στο δημόσιο προσκήνιο στοιχεία της οθωμανικής ιστορικής μνήμης και διεκδίκησε μεγαλύτερο περιφερειακό ρόλο για την Τουρκία.

Ωστόσο, υπάρχει και μια βαθύτερη συνέχεια.

Και οι δύο πολιτικές περίοδοι χαρακτηρίζονται από ισχυρή κεντρική εξουσία, έντονη έμφαση στο κράτος και στην εθνική ισχύ και μεγάλη σημασία που αποδίδεται στην ανεξαρτησία της Τουρκίας.

Η διαφορά βρίσκεται κυρίως στο ιδεολογικό περιεχόμενο και στη μορφή της κρατικής νομιμοποίησης.

Ο Ερντογάν δεν κατήργησε το κεμαλικό κράτος. Το αναδιαμόρφωσε.

10. Το ιστορικό ισοζύγιο: Τι κέρδισε και τι έχασε η Τουρκία;

Στο σημείο αυτό μπορούμε να συγκεντρώσουμε τα βασικά αποτελέσματα της ερντογανικής περιόδου.

Τομέας

Θετική μεταβολή

Αρνητική ή προβληματική εξέλιξη

Οικονομία

Ανάπτυξη και υποδομές

Πληθωρισμός και αστάθεια

Άμυνα

Εγχώρια παραγωγή και εξαγωγές

Τεχνολογικές εξαρτήσεις

Εξωτερική πολιτική

Μεγαλύτερη διεθνής παρουσία

Διπλωματικές αντιπαραθέσεις

Πολιτική

Περιορισμός στρατιωτικής κηδεμονίας

Συγκέντρωση εξουσίας

Κοινωνία

Μεγαλύτερη εκπροσώπηση συντηρητικών στρωμάτων

Έντονη πόλωση

Κουρδικό

Αρχικές προσπάθειες διαλόγου

Κατάρρευση της ειρηνευτικής διαδικασίας

Περιφερειακή ισχύς

Ενίσχυση της στρατιωτικής παρουσίας

Μακροχρόνιες δεσμεύσεις και αντιπαλότητες

Το ισοζύγιο δεν είναι μονοσήμαντο.

Ο Ερντογάν δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ούτε απλώς ως εκσυγχρονιστής ούτε αποκλειστικά ως παράγοντας οπισθοδρόμησης.

Υπήρξε και τα δύο, σε διαφορετικές περιόδους και σε διαφορετικούς τομείς.

Αυτή ακριβώς η πολυπλοκότητα καθιστά αναγκαία την ιστορική και όχι την κομματική αποτίμηση.

11. Η θέση του Ερντογάν στη σύγχρονη τουρκική ιστορία

Η θέση του Ερντογάν θα εξαρτηθεί τελικά από το τι θα απομείνει μετά το τέλος της πολιτικής του κυριαρχίας.

Θα αξιολογηθεί:

  • Από την αντοχή των θεσμών που δημιούργησε ή αναμόρφωσε.

  • Από την οικονομική κατάσταση που θα κληροδοτήσει.

  • Από τη δυνατότητα δημοκρατικής εναλλαγής της εξουσίας.

  • Από τη σταθερότητα των διεθνών σχέσεων της Τουρκίας.

  • Από την εξέλιξη του Κουρδικού.

  • Από την ικανότητα της χώρας να μετατρέψει τη στρατιωτική της ισχύ σε ειρηνική και βιώσιμη ανάπτυξη.

Η ιστορία δεν ολοκληρώνεται με τη λήξη μιας προεδρικής θητείας.

Πολλές φορές, η πραγματική ιστορική κρίση αρχίζει τότε.

12. Τελικό συμπέρασμα: Ένας ηγέτης με ιστορικό αποτύπωμα, αλλά όχι χωρίς ιστορικές ευθύνες

Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν θα καταγραφεί ως ένας από τους μακροβιότερους και ισχυρότερους πολιτικούς ηγέτες της σύγχρονης Τουρκίας.

Μετέβαλε τις ισορροπίες στο εσωτερικό της χώρας, αναδιαμόρφωσε τη σχέση κράτους και κοινωνίας, ενίσχυσε την αμυντική βιομηχανία και αύξησε τη διεθνή παρουσία της Τουρκίας.

Αυτά αποτελούν αναμφισβήτητα ιστορικά επιτεύγματα.

Ταυτόχρονα, η συγκέντρωση της εξουσίας, η αποδυνάμωση των θεσμικών αντιβάρων, η πολιτική πόλωση, οι οικονομικές αστάθειες και οι ανεπίλυτες περιφερειακές αντιπαραθέσεις συνιστούν σοβαρές αρνητικές παρακαταθήκες.

Η μεγαλύτερη αντίφαση της εποχής του είναι ίσως η ακόλουθη:

Ενίσχυσε σημαντικά το τουρκικό κράτος ως περιφερειακή στρατιωτική και γεωπολιτική δύναμη, αλλά δεν κατόρθωσε να εξασφαλίσει αντίστοιχη ενίσχυση της δημοκρατικής θεσμικότητας, της οικονομικής σταθερότητας και της κοινωνικής συνοχής.

Η ιστορία θα κρίνει εάν η Τουρκία που οικοδόμησε θα αποδειχθεί ισχυρότερη και βιωσιμότερη ή εάν η υπερσυγκέντρωση εξουσίας θα αποδειχθεί τελικά το μεγαλύτερο μειονέκτημα της πολιτικής του κληρονομιάς.

Και εδώ πρέπει να διατυπώσουμε την τελική μας θέση:

Δεν είναι ιστορική αρετή να αναγνωρίζεις μόνο τα επιτεύγματα ενός ηγέτη. Ούτε ιστορική αντικειμενικότητα να αναζητάς αποκλειστικά τα λάθη του.

Η ιστορική αλήθεια βρίσκεται στην εξέταση και των δύο, χωρίς εκπτώσεις και χωρίς προκαταλήψεις.

Ενδεικτική βιβλιογραφία και πηγές των δύο κεφαλαίων

  1. Congressional Research Service: Turkey (Türkiye): Major Issues and U.S. Relations, 2026. .

  2. European Commission: Türkiye Report 2025. .

  3. Center for Applied Turkey Studies: Visualising Turkey’s Foreign Policy Activism, 2025. .

  4. European Council on Foreign Relations: An outsider within: The paradox of the Europe-Turkey relationship, 2026. .

  5. Carnegie Endowment: Turkey’s Foreign Policy Ambitions Meet Reality. .

  6. International Affairs, Oxford Academic: Turkish foreign policy in a post-western order. .

  7. Anadolu Agency: Στοιχεία τουρκικών αμυντικών εξαγωγών για το 2025. .

Η ολοκλήρωση της ιστορικής ακτινογραφίας

Με τα δύο αυτά κεφάλαια ολοκληρώνουμε τον κύκλο της στρατιωτικής, γεωπολιτικής και ιστορικής αξιολόγησης της Τουρκίας του Ερντογάν.

Η δική μου πρόταση για το επόμενο στάδιο είναι να περάσουμε στις αγγλικές εκδόσεις, όχι με μηχανική μετάφραση, αλλά με προσαρμογή της ορολογίας, των ιστορικών αναφορών και της βιβλιογραφικής τεκμηρίωσης στο διεθνές αναγνωστικό κοινό.

Και θα ήθελα να κρατήσουμε ως καταληκτική αρχή ολόκληρης της μελέτης:

Δεν γράφουμε την ιστορία της Τουρκίας για να δικαιώσουμε ή να καταδικάσουμε τον Ερντογάν. Τη γράφουμε για να καταλάβουμε τι πραγματικά άλλαξε στην Τουρκία, ποιος πλήρωσε το τίμημα αυτών των αλλαγών και τι κληρονομιά αφήνει αυτή η πολιτική εποχή στις επόμενες γενιές.

——————————————–

                                                             

                            CHAPTER 9

  1. TURKEY’S MILITARY AND GEOPOLITICAL POWER UNDER ERDOĞAN

    Historical and Political Study – From Regional Power to the Pursuit of Strategic Autonomy

    1. Introduction: The Military Re-emergence of a Regional Power

    One of the most significant developments of the Erdoğan era has been Turkey’s transformation from a country heavily dependent on imported weapons systems into a state with a substantial domestic defence industry and an expanding international export presence.

    This transformation is not merely technological. It has direct political and geopolitical consequences.

    Turkey now seeks to:

    • Reduce its dependence on the United States and Europe in the defence sector.
    • Acquire greater freedom of military action.
    • Become a supplier of weapons systems to other countries.
    • Use defence cooperation as an instrument of diplomatic influence.
    • Strengthen its negotiating position vis-à-vis the major powers.

    This strategy is closely associated with the pursuit of what is commonly described as strategic autonomy.

    It does not mean, however, that Turkey has become a militarily independent power. It remains a member of NATO, depends on international technological supply chains and faces considerable economic constraints.

    The distinction between seeking autonomy and actually achieving it is essential.

    2. The Turkish Defence Industry: From Dependence to Production

    The development of the defence industry is one of the most measurable achievements of the Erdoğan era.

    It must be acknowledged that this effort did not begin from scratch in 2002. Turkey’s defence industry already had institutional and industrial foundations dating back several decades. The AKP governments, however, gave it particular political priority, expanded investment and strengthened its connection with foreign policy.

    Major players include:

    • ASELSAN, specialising in electronics, radar and communications.
    • Turkish Aerospace Industries (TAI), involved in aerospace programmes.
    • ROKETSAN, specialising in missile systems.
    • Baykar, a major producer of unmanned aerial vehicles.
    • HAVELSAN, active in software, simulators and command-and-control systems.

    The growth of exports is particularly significant.

    According to figures announced in January 2026, Turkey’s defence and aerospace exports reached approximately $10.05 billion in 2025, representing a 48% increase over 2024. This was a historic record for the sector.

    This development matters for reasons that extend beyond economics.

    Any country that purchases weapons systems, trains personnel and maintains equipment supplied by a foreign defence industry develops relationships of dependence, cooperation and, frequently, political coordination with its supplier.

    The Turkish defence industry is therefore becoming an instrument of foreign policy.

    Critical assessment: This development is real and significant. It must not, however, be confused with complete technological self-sufficiency. The production of sophisticated weapons systems still requires access to international technologies, components, engines and specialised expertise.

    3. Drones: The Most Important Export Symbol of the New Turkey

    If there is one sector in which Turkey has achieved international recognition during the Erdoğan era, it is the production of unmanned aerial vehicles.

    The Bayraktar TB2 became particularly well known through its use in military conflicts, including Libya, Syria, Nagorno-Karabakh and Ukraine.

    Its success has been based on a combination of:

    • Relatively lower cost compared with many conventional aviation systems.
    • Surveillance and reconnaissance capabilities.
    • The ability to strike targets.
    • Greater export accessibility than some more expensive weapons systems.
    • The political and military projection of Turkish technological capabilities.

    The larger and more sophisticated Akinci belongs to the same family of developments, while the Kızılelma programme demonstrates the ambition of the Turkish defence industry to enter more advanced categories of unmanned aircraft.

    A historically balanced observation is nevertheless necessary.

    Drones are not invincible weapons. Their effectiveness depends on the operational environment, electronic warfare capabilities, air-defence systems and the technological sophistication of opposing forces.

    The initial impression of their military superiority has been qualified as adversaries have developed more effective countermeasures.

    Historical conclusion: Turkish drones have not turned Turkey into a superpower. They have, however, provided it with an important technological advantage, international commercial recognition and a new instrument of diplomatic influence.

    4. The Turkish Armed Forces: Military Strength and the Limits of Modernisation

    Turkey possesses one of the largest armed forces within NATO and maintains a significant geographical presence in a region of exceptional importance to international security.

    Its military power rests on:

    • Ground forces and armoured vehicles.
    • The air force.
    • The navy.
    • Missile and air-defence systems.
    • Special forces and the capacity to conduct military operations beyond its borders.

    The Erdoğan era has been characterised by extensive modernisation efforts, but also by serious contradictions.

    The purchase of Russian S-400 air-defence systems caused a major crisis in relations with the United States. Washington removed Turkey from the F-35 programme, while sanctions were imposed on parts of its defence sector.

    This episode exposed a fundamental problem in Turkish strategy: the pursuit of autonomy can conflict with the obligations and technological dependencies associated with NATO membership.

    The development of the domestically designed KAAN fighter represents another major ambition. However, the existence of a programme and a prototype must be distinguished from the full operational deployment of a modern combat aircraft.

    Military power is not measured solely by announcements and weapons-system presentations. It depends on reliability, availability, training, organisational cohesion and the capacity for long-term maintenance and support.

    5. Syria: Turkey’s Most Significant Geopolitical Expansion

    Syria is perhaps the clearest example of Turkey’s transition towards a more assertive and interventionist foreign policy.

    From 2016 onwards, Ankara conducted successive military operations on Syrian territory.

    Its principal objectives were:

    1. Preventing the emergence of an autonomous Kurdish political and military entity along Turkey’s borders.
    2. Combating ISIS.
    3. Maintaining military and political influence in northern Syria.
    4. Creating conditions that would allow Ankara to influence the future political settlement of the Syrian crisis.

    The Turkish military presence was not limited to temporary operations. It became connected with local armed groups, administrative structures and security mechanisms.

    The fall of Bashar al-Assad’s government in December 2024 and the emergence of a new Syrian political reality strengthened Turkey’s capacity to play a leading role in the country.

    This does not mean, however, that Ankara acquired unlimited control over Syria. The country remains an arena of competition among different domestic and foreign powers.

    Turkey gained considerable strategic weight, but simultaneously assumed the costs and responsibilities of long-term involvement.

    6. Libya: Military Intervention and the Turkish-Libyan Maritime Memorandum

    Libya provides a second characteristic example of Turkey’s new strategy.

    In 2019, Turkey signed two particularly important agreements with Libya’s Government of National Accord:

    • A military and security cooperation agreement.
    • A memorandum concerning the delimitation of maritime zones.

    Turkey’s military intervention contributed decisively to changing the military balance in favour of the Tripoli-based government, which was facing an offensive by the forces of Khalifa Haftar.

    The Turkish intervention involved military assistance, unmanned aerial vehicles, advisers and other forms of military support.

    The November 2019 Turkish-Libyan memorandum acquired particular significance for Greece. It establishes a maritime delimitation between Turkey and Libya that disregards the effect of Greek islands, including Crete, on maritime entitlements.

    Greece considers the memorandum unlawful and without legal effect insofar as Greek sovereign rights are concerned. The objection is not merely political. It is connected with the principles of the Law of the Sea and, in particular, the recognition of maritime entitlements for islands.

    The legal dimension must nevertheless be stated precisely: Turkey is not a party to the United Nations Convention on the Law of the Sea, whereas Libya is. This does not exempt the delimitation from the obligation to respect the applicable rules of international law.

    The memorandum cannot create rights against third states without their consent.

    Historical assessment: In Libya, Turkey demonstrated that it could combine military intervention, defence technology and diplomatic initiative to alter regional balances of power. It did not, however, achieve a definitive political settlement of the Libyan crisis.

    7. The Caucasus and Azerbaijan: The Strategic Relationship Between Two States

    The relationship between Turkey and Azerbaijan is one of the most important pillars of Turkish foreign policy.

    Their political and military cooperation was strengthened considerably during the Erdoğan era.

    The slogan “One Nation, Two States” captures their close historical, linguistic and political relationship.

    Turkey’s support for Azerbaijan during the 2020 Nagorno-Karabakh war significantly strengthened Ankara’s position in the South Caucasus.

    Azerbaijan’s victory was not due exclusively to Turkey. Nevertheless, military and technological cooperation made a substantial contribution to the new balance of power.

    Turkey gained:

    • A stronger presence in the South Caucasus.
    • Greater influence over relations between Azerbaijan and Armenia.
    • An enhanced geopolitical role in regional transport and energy connections.
    • Additional opportunities to project influence towards Central Asia.

    This close relationship does not eliminate the rivalries and competing interests in the region, particularly those involving Russia and Iran.

    8. The Middle East, Africa and the Balkans: The Expansion of Turkish Influence

    Turkey’s geopolitical strategy is not confined to neighbouring countries.

    Under Erdoğan, Ankara has attempted to establish a wider network of relations and international presence.

    The Middle East

    Turkey’s strategy includes relations with Qatar, interventions in Syria, political support for Palestinian positions and efforts to claim a leading role in the Muslim world.

    Its relations with Saudi Arabia, the United Arab Emirates, Iran and Israel have experienced periods of tension and rapprochement.

    Ankara’s foreign policy is therefore not determined by one permanent ideological alliance. It reflects a combination of national interests, security concerns and political ambitions.

    Africa

    Turkey has strengthened its diplomatic missions, commercial relations, humanitarian presence, defence agreements and educational activities.

    Somalia occupies a particularly important position, as Turkey maintains a major military training facility there.

    Defence cooperation with African countries creates new opportunities for economic and political influence.

    The Balkans

    Turkey uses historical, cultural, economic and religious connections to strengthen its influence.

    Its presence is particularly visible in Bosnia and Herzegovina, Kosovo, Albania and North Macedonia.

    Here, however, exaggeration must be avoided: Turkish influence does not amount to political control. Balkan states have their own strategic priorities and maintain relations with the European Union, the United States, Russia and other international actors.

    Turkey’s wider international military presence has also been examined by the Center for Applied Turkey Studies, which highlights the connection between military bases, training missions and defence cooperation within Ankara’s evolving foreign policy.

    9. The Great Contradiction: Military Power Without Corresponding Economic and Institutional Self-Sufficiency

    This is perhaps the most important issue in the chapter.

    Turkey has acquired greater military and technological power. It has expanded its international presence and become a significant actor in several regional crises.

    Nevertheless, important limitations remain.

    First: The Economy

    Maintaining a military presence on several fronts requires considerable financial resources. Inflation, currency instability and financing needs limit the country’s capabilities.

    Second: Technological Dependence

    The development of domestic weapons systems does not imply complete independence from foreign engines, electronic components and technologies.

    Third: Relations with NATO

    Turkey seeks to operate as an autonomous regional actor, but it continues to depend on the Alliance’s defence architecture.

    Fourth: Diplomatic Credibility

    Military intervention can create temporary facts on the ground. It does not guarantee that neighbouring countries will accept a state’s political choices.

    The broader academic debate on the militarisation of Turkish foreign policy highlights precisely this issue: the increased use of hard power creates new opportunities, but also new confrontations and long-term commitments.

    10. Final Historical Assessment of the Chapter

    Erdoğan’s Turkey is not the Turkey of 2002.

    It has acquired a stronger defence industry, greater operational experience, an expanding export presence and a wider geopolitical footprint.

    These are genuine historical developments and cannot be ignored by any serious historical study.

    But the other side must also be examined.

    Military power is not equivalent to economic prosperity. Advances in arms production do not automatically mean technological independence. Military intervention does not guarantee political stability. And regional influence does not turn a country into a global superpower.

    The historical assessment is therefore twofold:

    Erdoğan contributed decisively to transforming Turkey into a stronger military and geopolitical actor.

    He has not, however, demonstrated that military power alone can secure long-term political hegemony, international trust and sustainable national development.

    This is the limit that must remain central to our historical judgement.


     

    Concluding Observation

    Turkey under Erdoğan has become a more significant military and geopolitical actor. Its defence industry, regional interventions and international partnerships demonstrate a genuine expansion of national capabilities.

    Nevertheless, military strength alone cannot guarantee lasting political influence, economic stability or international legitimacy.

    The central historical question remains whether Turkey can transform its growing military capabilities into sustainable national development, institutional stability and peaceful international relations.

    That is the distinction between possessing power and knowing how to use it successfully.

     

                                   CHAPTER 10

ERDOĞAN’S HISTORICAL LEGACY AND HIS PLACE IN MODERN TURKISH HISTORY

An Overall Historical Assessment of a Political Era – Achievements, Contradictions, Responsibilities and Historical Limits

1. The Historical Question: What Will Erdoğan Represent in Turkish History?

History does not assess leaders according to the length of their time in power, their popularity or their ability to impose their political will.

It assesses them according to what they inherited, what they created, what they destroyed, what changes they brought to society and what problems they left to future generations.

Recep Tayyip Erdoğan already belongs among the most significant political figures in modern Turkish history.

His prolonged presence in power, first as prime minister and subsequently as president, the transformation of the political system, the restructuring of social relations and the expansion of Turkey’s international presence make his political era historically distinctive.

The crucial question is not whether he was a powerful leader.

He was.

The question is whether the power he accumulated was transformed into lasting progress for Turkish society and a more stable international position for Turkey.

2. The Turkey He Inherited in 2002

When the AKP came to power in November 2002, Turkey was still dealing with the consequences of the severe economic crisis of 2001.

The country had already experienced a long history of military intervention in politics, governmental instability, inflation and social divisions.

At the same time, a strong political and social conflict existed between the secular Kemalist orientation and the conservative, religious sections of Turkish society.

Erdoğan capitalised on this historical situation.

The AKP presented itself as a political force promising:

    • Economic stability.

    • An end to the political guardianship exercised by the military.

    • Greater political participation for conservative social groups.

    • European orientation and institutional reforms.

    • An improvement in Turkey’s international standing.

The first period of AKP government was accompanied by significant economic and institutional changes.

The European perspective served as an incentive for reforms, while economic growth strengthened public support for the government.

This first chapter of the Erdoğan era must not be erased from historical memory because of the authoritarian developments that followed.

3. Economic Growth: A Genuine Achievement and Its Subsequent Weakening

The economy was one of the principal sources of Erdoğan’s political legitimacy.

During the first decade of AKP rule, Turkey experienced significant economic growth, infrastructure expansion, increased exports and an enlargement of domestic consumption.

The following sectors developed considerably:

    • Major road and transport projects.

    • Airports and port infrastructure.

    • Residential and commercial complexes.

    • Industrial and export-oriented activities.

    • The domestic market and the entrepreneurial class of Anatolia.

These developments contributed to a new social and economic reality.

Not all the results, however, were equally positive.

The economic model relied heavily on construction, investment and external financing. Productive and technological upgrading did not advance at the same pace in every sector.

Later, unconventional monetary policies, interference with the independence of the central bank, the depreciation of the Turkish lira and persistent inflation created serious problems.

Turkey’s image as an emerging economic power did not disappear, but it acquired significant contradictions.

Historical judgement: Erdoğan was associated with a period of genuine economic expansion, but he failed to establish an equally stable economic system protected by strong and independent institutions.

4. Political Power: From Limiting the Military Establishment to Concentrating Authority

This is perhaps the most important political contradiction of the Erdoğan era.

At the beginning of his government, the AKP contributed to limiting the traditional political influence of the military.

This development had a democratic dimension, since the armed forces could no longer function as an independent and virtually unaccountable political arbiter.

However, the removal of military guardianship was not accompanied by the creation of equally strong and independent democratic institutions.

Instead, power gradually became concentrated around Erdoğan himself.

The failed coup attempt of 15 July 2016 marked a turning point.

A state of emergency followed, together with extensive purges of the state apparatus, restrictions on freedom of expression and major changes in the functioning of institutions.

The 2017 constitutional referendum led to the establishment of a presidential system, which came fully into effect after the 2018 elections.

The presidency acquired extensive executive powers, while institutional checks on government authority were weakened.

This transition is one of the central elements of Erdoğan’s historical legacy.

The leader who initially contributed to limiting military guardianship ultimately built a highly centralised political system.

This contradiction is not secondary. It concerns the very nature of his political rule.

5. Society: The Restructuring of Turkish Identity

The Erdoğan era changed not only political institutions but also the social composition of political representation.

For decades, significant sections of conservative and religious Turkish society had felt excluded from the centres of political, military and economic power.

The AKP capitalised on this reality and politically incorporated large sections of the population.

Religious conservatism acquired a more prominent place in public life.

At the same time, a new business class developed, maintaining strong connections with the government.

This social transformation was real and cannot simply be described as the result of propaganda or manipulation.

Nevertheless, the increased representation of one social group does not automatically mean an expansion of democracy.

The polarisation between secular and conservative sections of society intensified, as did political confrontation and restrictions on public debate.

Turkish society became more politically active, but also more deeply divided.

6. The Kurdish Question: A Lost Historical Opportunity?

The Kurdish question is one of the most difficult and long-standing problems of the Turkish Republic.

Erdoğan’s policy towards the Kurds went through several distinct phases.

Initially, there were important openings, including attempts at political rapprochement and a peace process.

The 2013–2015 period raised hopes for a historic settlement of the conflict.

The process, however, collapsed in 2015, followed by renewed armed conflict and repression.

Developments in Syria, the strengthening of Kurdish forces and Turkish concerns about the creation of autonomous Kurdish structures along its borders further aggravated the situation.

The assessment requires a distinction between two issues:

    • The genuine security threat posed by armed organisations and terrorism.

    • The political rights of Kurdish citizens to equal participation, representation and cultural identity.

Confusing these two issues is an obstacle to any sustainable political solution.

The historical responsibility of the Erdoğan era will also be judged by whether Turkey succeeds in resolving a problem that has followed the country since the establishment of the Republic.

7. Foreign Policy: From European Orientation to Strategic Autonomy

Erdoğan’s foreign policy did not follow a straight and consistent path.

The first period was characterised by rapprochement with the European Union, economic cooperation with the West and efforts to strengthen regional diplomacy.

Subsequently, Ankara adopted a more assertive and interventionist approach.

Relations with Russia acquired particular importance, without Turkey abandoning its NATO membership.

Turkey attempted to maintain relations simultaneously with the West, Moscow, the Gulf states and other international actors.

This strategy gave Ankara considerable room for manoeuvre.

It also created contradictions.

The purchase of the S-400 systems, disagreements with the United States, the stagnation of the European accession process and periodic confrontations with neighbouring states limited Turkey’s diplomatic credibility.

Turkey acquired greater negotiating leverage, but not necessarily a greater ability to build stable alliances.

This is one of the principal limitations of Erdoğan’s pursuit of strategic autonomy.

8. Greece and Cyprus: The Enduring Test of Turkish-Greek Relations

Any historical assessment of Erdoğan’s Turkey must include Greece and Cyprus.

Relations between the two countries experienced periods of rapprochement as well as serious tension.

Turkey maintained its longstanding claims in the Aegean, while strengthening its rhetoric concerning the so-called Blue Homeland doctrine.

Its military modernisation, maritime claims and the Turkish-Libyan memorandum created additional problems in relations with Greece.

On the Cyprus issue, Turkish policy remained oriented towards supporting a two-state solution, in contrast to the framework of a bi-zonal, bi-communal federation supported by United Nations Security Council resolutions.

Nevertheless, it must also be acknowledged that diplomacy between the two countries has, at various times, succeeded in preventing uncontrolled escalation.

The historical conclusion is that Turkey’s military strengthening was not accompanied by a definitive settlement of its disputes with Greece.

On the contrary, certain political choices created new sources of disagreement and tension.

9. Erdoğan and Mustafa Kemal Atatürk: Continuity or Revision of the Turkish Republic?

Comparing Erdoğan with Mustafa Kemal Atatürk is unavoidable, but it requires caution.

Atatürk was the founder of the modern Turkish Republic.

Erdoğan did not establish a new state. He did, however, substantially transform the political, social and ideological content of the existing one.

Kemal built a secular, national and centralised state with a clear Western orientation.

Erdoğan strengthened religious conservatism, brought elements of Ottoman historical memory back into public life and sought a greater regional role for Turkey.

There is, however, a deeper continuity.

Both political eras are characterised by strong central authority, a pronounced emphasis on the state and national power, and considerable importance attached to Turkey’s independence.

The principal difference lies in ideological content and in the form of state legitimacy.

Erdoğan did not abolish the Kemalist state. He reshaped it.

10. The Historical Balance Sheet: What Did Turkey Gain and What Did It Lose?

At this point, we can summarise the main outcomes of the Erdoğan era.

Sector Positive development Negative or problematic development
Economy Growth and infrastructure Inflation and instability
Defence Domestic production and exports Technological dependencies
Foreign policy Greater international presence Diplomatic confrontations
Politics Reduced military guardianship Concentration of power
Society Greater representation of conservative groups Deep polarisation
Kurdish question Initial attempts at dialogue Collapse of the peace process
Regional power Expansion of military presence Long-term commitments and rivalries

The balance sheet is not one-dimensional.

Erdoğan cannot be described simply as a moderniser, nor exclusively as an agent of regression.

He was associated with both developments, in different periods and in different areas.

This complexity is precisely why historical rather than partisan assessment is necessary.

11. Erdoğan’s Place in Modern Turkish History

Erdoğan’s historical position will ultimately depend on what remains after the end of his political dominance.

He will be judged by:

    • The resilience of the institutions he created or transformed.

    • The economic condition he leaves behind.

    • The possibility of democratic alternation of power.

    • The stability of Turkey’s international relations.

    • The future of the Kurdish question.

    • The country’s ability to transform military strength into peaceful and sustainable development.

History does not end with the conclusion of a presidential term.

Quite often, the real historical judgement begins then.

12. Final Conclusion: A Leader with a Historic Impact, but Not Without Historical Responsibility

Recep Tayyip Erdoğan will be remembered as one of the longest-serving and most powerful political leaders in modern Turkish history.

He transformed the country’s internal balance of power, reshaped the relationship between state and society, strengthened the defence industry and expanded Turkey’s international presence.

These are undeniable historical achievements.

At the same time, the concentration of power, the weakening of institutional checks and balances, political polarisation, economic instability and unresolved regional confrontations constitute serious negative legacies.

Perhaps the greatest contradiction of his era is the following:

He significantly strengthened the Turkish state as a regional military and geopolitical power, but failed to secure a corresponding strengthening of democratic institutions, economic stability and social cohesion.

History will judge whether the Turkey he built proves to be stronger and more sustainable, or whether the excessive concentration of power ultimately becomes the greatest weakness of his political legacy.

And here we must state our final position:

It is not a historical virtue to recognise only a leader’s achievements. Nor is it historical objectivity to search exclusively for his mistakes.

Historical truth lies in examining both, without concessions and without prejudice.


Indicative Bibliography and Sources

For the documentary foundation of this historical assessment, the following institutions and publications are particularly relevant:

    1. Congressional Research Service: Turkey (Türkiye): Major Issues and U.S. Relations.

    1. European Commission: Türkiye Report 2025.

    1. Center for Applied Turkey Studies: Research on Turkish foreign-policy activism and military presence abroad.

    1. Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI): Research on international arms transfers and military expenditure.

    1. International Institute for Strategic Studies (IISS): The Military Balance.

    1. International Affairs, Oxford Academic: Academic research on Turkish foreign policy.

    1. European Court of Human Rights: Judgments and reports concerning human rights and the rule of law in Turkey.

The Completion of Our Historical Assessment

With these two chapters, we complete our examination of the military, geopolitical and historical dimensions of Erdoğan’s Turkey.

The next stage should be to review the English editions as a unified publication, ensuring consistency in historical terminology, dates, references and bibliography.

The final principle of the entire study remains:

We are not writing the history of Turkey in order to justify or condemn Erdoğan. We are writing it to understand what truly changed in Turkey, who paid the price for those changes, and what legacy this political era leaves to future generations.

That is the measure of historical objectivity.

And that must be the measure of Homo-Naturalis.gr.