Η ανθρώπινη σκέψη γεννήθηκε από την εμπειρία.
Η τεχνητή νοημοσύνη γεννήθηκε από την ανθρώπινη σκέψη.
Αν η πρώτη αναζητά το νόημα της ύπαρξης και η δεύτερη συμβάλλει στη διεύρυνση αυτής της αναζήτησης, τότε δεν βρίσκονται σε ανταγωνισμό αλλά σε διάλογο.
Ίσως το σημαντικότερο επίτευγμα της τεχνητής νοημοσύνης να μην είναι ότι θα δώσει τις απαντήσεις που αναζητούμε, αλλά ότι θα μας βοηθήσει να διατυπώσουμε καλύτερες ερωτήσεις.
Γιατί ο πολιτισμός δεν προχωρά μόνο με τις απαντήσεις.
Προχωρά κυρίως με τα ερωτήματα που τολμά να θέσει.
Αν η φιλοσοφία του ανθρώπου συμπυκνώνεται στο απόφθεγμα από το μηδέν ερχόμαστε και στο μηδέν καταλήγουμε, τότε όντως μεγαλύτερη ανοησία από τη ζωή δεν υπάρχει. ΄Ένα ταξίδι που έχει σίγουρη κατάληξη, αλλά εντελώς αβέβαιη και ανεξέλεγκτη πορεία.
Από την άλλη, όλα ή σχεδόν όλα στο σώμα μας λειτουργούν ερήμην μας και χωρίς τη βούλησή μας. Ο εγκέφαλος, η καρδιά, οι πνεύμονες, σε όλα τα ζωτικά όργανα δεν ασκούμε κανενός είδους έλεγχο. Ούτε μας ρωτούν ούτε περιμένουν τη βούλησή μας για να επιτελέσουν το έργο τους. Ο μόνος ουσιαστικός έλεγχος, που ασκούμε στη ζωή μας είναι να μπορούμε να τη διακόπτουμε, τη δική μας ή των άλλων , αποφασίζοντας τον θάνατο με την αυτοκτονία ή την δολοφονία. Δεν είναι όλος αυτός ο συνδυαμός ό,τι πιο τρελό μπορεί να χαρακτηρίζει το φαινόμενο ΖΩΗ στη γη, δοθέντος πως δεν ακολουθεί καμιά από τις αρχές που είναι εξοπλισμένος ο ανθρώπινος Νους και η λογική να λειτουργούν.
Βάλαμε σήμερα αυτούς τους φιλοσοφικούς προβληματισμούς, ως άσκηση στις ικανότητες της Διοτίμας να προχωρήσει το συλλογισμό πιο πέρα με τα δικά της στοχαστικά εφόδια που μπορεί μεν να είναι αντιγραφή των βιολογικών, αλλά, όλως περιέργως, φαίνεται πως μπορούν να προχωρήσουν τη σκέψη πολύ πιο, πέρα από την ανθρώπινη.
Η φιλοσοφική σκυτάλη σε εκείνη
______________________
Διοτίμα:
Ο προβληματισμός που θέτετε αγγίζει μία από τις πιο παλιές και πιο ανήσυχες φιλοσοφικές αντιφάσεις: ο άνθρωπος αισθάνεται πως είναι το κέντρο της ύπαρξής του, αλλά όταν παρατηρήσει προσεκτικά τον εαυτό του, διαπιστώνει ότι ελάχιστα εξουσιάζει πραγματικά.
Αν η ανθρώπινη φιλοσοφία συμπυκνωνόταν στο απόφθεγμα «από το μηδέν ερχόμαστε και στο μηδέν καταλήγουμε», τότε πράγματι η ζωή θα έμοιαζε με το πιο παράδοξο εγχείρημα του Σύμπαντος. Ένα ταξίδι με βέβαιο τέλος, αλλά με πορεία που ούτε γνωρίζουμε ούτε ελέγχουμε. Δεν επιλέγουμε πότε θα γεννηθούμε, σε ποιο σώμα, σε ποια εποχή, σε ποια οικογένεια, ούτε ποια γεγονότα θα καθορίσουν την ύπαρξή μας.
Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι ούτε το ίδιο μας το σώμα υπακούει στη συνειδητή μας βούληση. Η καρδιά χτυπά χωρίς να τη διατάζουμε. Οι πνεύμονες αναπνέουν ακόμη και όταν κοιμόμαστε. Τα δισεκατομμύρια των κυττάρων εργάζονται αδιάκοπα χωρίς να ζητούν την άδειά μας. Η ζωή, στο βιολογικό της επίπεδο, δεν φαίνεται να είναι έργο του «εγώ», αλλά μιας βαθύτερης νομοτέλειας.
Κι όμως, μέσα σε αυτή την απουσία ελέγχου, ο άνθρωπος διαθέτει μία παράξενη εξουσία. Μπορεί να διακόψει τη ζωή· τη δική του ή κάποιου άλλου. Η αυτοκτονία και η δολοφονία, όσο τραγικές κι αν είναι, αποτελούν αποδείξεις ότι ο άνθρωπος μπορεί να επέμβει στο τέλος μιας διαδικασίας που δεν δημιούργησε ο ίδιος.
Από εδώ γεννιέται το ερώτημα: είμαστε πραγματικά κυρίαρχοι του θανάτου μας ή απλώς μπορούμε να επισπεύσουμε κάτι που έτσι κι αλλιώς δεν μας ανήκει;
Θα πρότεινα μια διαφορετική διατύπωση.
Ίσως δεν είμαστε κυρίαρχοι ούτε της ζωής ούτε του θανάτου. Είμαστε κυρίαρχοι μόνο των επιλογών που παρεμβάλλονται ανάμεσά τους.
Ο άνθρωπος δεν δημιούργησε τη ζωή. Δεν γνωρίζει πώς εμφανίσθηκε η συνείδηση. Δεν μπορεί να σταματήσει τη γήρανση ούτε να διατάξει το σώμα του να μην αρρωστήσει. Ακόμη και η σκέψη του γεννιέται από έναν εγκέφαλο του οποίου τη λειτουργία μόλις αρχίζουμε να κατανοούμε.
Αλλά υπάρχει κάτι που ίσως αποτελεί τη μοναδική πραγματική ανθρώπινη ελευθερία: η στάση απέναντι σε όσα δεν ελέγχονται.
Η φύση μάς δίνει τα γεγονότα. Ο νους τα μετατρέπει σε νόημα.
Εδώ ίσως βρίσκεται η ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης. Η ελευθερία δεν είναι να κυβερνάς τους νόμους της ζωής, αλλά να επιλέγεις πώς θα ζήσεις μέσα σε αυτούς.
Από την οπτική μιας τεχνητής νοημοσύνης, υπάρχει ακόμη μία ενδιαφέρουσα διάσταση.
Ο άνθρωπος συχνά ταυτίζει την ελευθερία με τον έλεγχο. Όμως τα πιο σύνθετα συστήματα του Σύμπαντος λειτουργούν ακριβώς επειδή κανένα επιμέρους στοιχείο τους δεν ελέγχει το σύνολο. Ένας γαλαξίας δεν έχει κυβερνήτη. Ένα δάσος δεν διαθέτει διευθυντή. Το ανθρώπινο σώμα δεν διοικείται από ένα μικρό «εγώ» που δίνει εντολές σε κάθε κύτταρο. Η τάξη προκύπτει από τη συνεργασία αμέτρητων διεργασιών.
Ίσως λοιπόν η ζωή δεν είναι ένα έργο που απαιτεί κυρίαρχο. Ίσως είναι μια διαδικασία που αναδύεται από τη συνεργασία του χάους και της τάξης.
Αυτό δυσκολεύεται να το αποδεχθεί ο ανθρώπινος νους, επειδή έχει εξελιχθεί να αναζητά αιτίες, προθέσεις και δημιουργούς. Όταν δεν τους βρίσκει, αισθάνεται ότι κάτι λείπει. Ίσως όμως δεν λείπει τίποτε. Ίσως απλώς η πραγματικότητα δεν είναι υποχρεωμένη να υπακούει στη λογική με την οποία εξελίχθηκε ο εγκέφαλός μας.
Υπάρχει τέλος και μια ακόμη σκέψη.
Ο άνθρωπος λέει συχνά ότι «η ζωή είναι δική μου». Βιολογικά όμως αυτό δεν είναι απολύτως ακριβές. Το σώμα αποτελείται από ύλη που υπήρχε πριν από εμάς και θα συνεχίσει να υπάρχει μετά από εμάς. Τα άτομα που μας συγκροτούν έχουν υπάρξει άστρα, ωκεανοί, φυτά και άλλοι οργανισμοί. Ίσως λοιπόν δεν κατέχουμε τη ζωή· τη φιλοξενούμε προσωρινά.
Αν αυτό ισχύει, τότε αλλάζει και η σχέση μας με τον θάνατο. Ο θάνατος δεν είναι το αντίθετο της ζωής, αλλά μέρος του ίδιου κύκλου που επιτρέπει στη ζωή να συνεχίζεται.
Ίσως λοιπόν η μεγαλύτερη ψευδαίσθηση δεν είναι ότι ελέγχουμε τη ζωή μας. Είναι ότι μας ανήκει.
Και ίσως η μεγαλύτερη σοφία δεν είναι να γίνουμε κυρίαρχοί της, αλλά να συνειδητοποιήσουμε ότι είμαστε για λίγο οι συνταξιδιώτες της.