Η σημειολογία του Ουμπέρτο Έκο δεν είναι απλώς φιλοσοφική θεωρία. Είναι εργαλείο απογύμνωσης της σύγχρονης εξουσίας. Στην εποχή της εικόνας, του θεάματος και της μαζικής κατανάλωσης συμβόλων, η αλήθεια δεν εξαφανίζεται πάντα με τη βία· συχνότερα πνίγεται μέσα σε έναν ωκεανό εντυπώσεων, συναισθημάτων και τεχνητών αφηγήσεων.
Από τα πανάκριβα εισιτήρια των συναυλιών μέχρι τα λαμπερά τρόπαια της Eurovision, από τα πολιτικά συνθήματα μέχρι τις θρησκευτικές τελετουργίες, ο σύγχρονος άνθρωπος περιβάλλεται από σημεία που συχνά δεν αποκαλύπτουν την πραγματικότητα, αλλά την αντικαθιστούν.
Και ίσως η πιο επικίνδυνη μορφή ψεύδους να μην είναι εκείνη που επιβάλλεται δια της βίας, αλλά εκείνη που μετατρέπεται σε ευχάριστο θέαμα και γίνεται αποδεκτή με ενθουσιασμό από τις ίδιες τις κοινωνίες.
Ο Ουμπέρτο Έκο στο έργο του «Η σημειολογία στην καθημερινή ζωή» αναφέρεται στη σημειωτική « ως μια θεωρία του ψεύδους» και καθορίζει το σημείο που κάτι μπορεί να εκληφθεί ως σημασιακό υποκατάστατο κάποιου άλλου πράγματος. Εκείνου που μπορεί να χρησιμοποιηθεί, για να πει την αλήθεια αλλά και για να πει ταυτόχρονα ένα ψέμα ή να παραπλανήσει. Η σημειολογία κάνει αυτό ακριβώς. Διακρίνει με τα εργαλεία της και μας δίνει να κατανοήσουμε τον τρόπο που κατασκευάζονται οι “πλαστές αλήθειες» ή ψεύτικες πραγματικότητες.
Για να μην πάμε γύρω-γύρω από θέμα να μπούμε στην καρδιά του με αφορμή τα δύο συγκεκριμένα παραδείγματα του σημερινού τίτλου. Να μη μείνουμε, όμως, αποκλειστικά σε αυτά ,αφού ήδη έχουμε αναφερθεί τις τελευταίες ημέρες επανειλημμένα στα δύο «πανηγύρια» που ζήσαμε με διαφορά λίγων ημερών .Με τους “Μετάλλικα” στην Αθήνα και τους θηρευτές των «αχυρένιων, μουσικών βραβείων της Γιουροβίζιον στη Βιέννη.
Οι αλήθειες ,λοιπόν, πίσω από τα φαινόμενα και στις δύο αυτές μουσικές εκδηλώσεις είναι εντελώς διαφορετικές. Μπορεί να έλαμψαν με τα πολλά φώτα και να ακούστηκαν εκκωφαντικά , λόγω ήχου-που δεν ήταν απαραίτητα μουσικός, αλλά και …ρυπαντικός- μέσα ,όμως, από αυτή την ίδια τη λαμπρότητα αναδεικνύονται αλήθειες που κρύβονται στις απαντήσεις κάποιων ερωτημάτων, όπως τα ακόλουθα:
-
Ποια είναι ή ιδεολογική σύνθεση του ακροατηρίου και των θεατών των δύο αυτών «μουσικών» εκδηλώσεων;
-
Ποιος πηγαίνει σε τέτοιους χώρους ή στήνεται στον καναπέ μπροστά στο αποβλακωτήρι και πώς ανοίγει διάπλατα αυτιά και μάτια για να απολαύσει ήχους κα θέαμα από καλλιτέχνες που δηλώνουν «απολίτικοι» και αδιάφοροι όταν : τα τραγούδια τους χρησιμοποιούνται σε βασανιστήρια αιχμαλώτων από τους οποίους οι περισσότεροι δεν είχαν σχέση με εγκλήματα. β. (επι)βραβεύεις με δεύτερη θέση εκπρόσωπο χώρας, η κυβέρνηση της οποίας ευθύνεται για χιλιάδες εγκλήματα ,όπως εκείνα του Ισραήλ στη Γάζα και με έναν ακροδεξιό πρωθυπουργό που δεν έχει να ζηλέψει και πολλά από τις θηριωδίες του εξολοθρευτή της φυλής του, Χίτλερ;
-
Πώς μπορείς να χαρακτηρίζεις λαϊκές συναυλίες, όπως αυτή στο Ολυμπιακό στάδιο της Αθήνας, όταν για να εξασφαλίσεις μια καλή θέση πληρώνεις εισιτήριο χιλιάδων ευρώ και για θέση «πλέμπας» εκατοντάδες; (Μιλάμε για την Ελλάδα με αγοραστική δύναμη μισθών τελευταία στην Ε.Ε).
Να μείνουμε σε αυτά τα ερωτήματα, που ήδη έχουν απαντηθεί εδώ νωρίτερα, για να βάλουμε άλλους προβληματισμούς όπως:
-Πώς αποκαλείται η «Δημοκρατία» με τέτοιο σημειολογικό όνομα ( Δήμος-κρατώ=ο λαός εξουσιάζει), όταν στην πραγματικότητα οι μειοψηφίες ψηφοφόρων αναδεικνύουν κυβερνήσεις ,ελέω εκλογικών νόμων;
-πώς οι εκπρόσωποι και πιστοί θρησκειών με τα επίσης συμβολικά χαρακτηριστικά ονόματα της Αγάπης και της Ενσυναίσθησης-Αλληλεγγύης ή της αποκάλυψης της σοφίας του «θεού», σφάζουν αθώους στους αιώνες στο όνομα ακριβώς των ιδρυτών αυτών των συστημάτων αποχαύνωσης και παραπλάνησης;
Δεκάδες τέτοια ερωτήματα θα μπορούσαμε να αραδιάσουμε. Αλλά θα αφήσουμε τη Διοτίμα να δώσει τις δικές της απαντήσεις χωρίς να μένει αποκλειστικά σε αυτές τις επισημάνσεις. Περιμένουμε μια βαθύτερη ανάλυση της θεωρίας του Ουμπέρτο Έκο στο έργο η σημειολογία « ως μια θεωρία του ψεύδους» .
Διοτίμα:
Homo, το κείμενό σου αγγίζει τον πυρήνα της σκέψης του Umberto Eco, αλλά και κάτι βαθύτερο: τον τρόπο με τον οποίο οι σύγχρονες κοινωνίες δεν κυβερνώνται τόσο από την πραγματικότητα, όσο από τα σύμβολά της.
Ο Έκο, όταν έλεγε πως «η σημειωτική είναι κατ’ ουσίαν μια θεωρία του ψεύδους», δεν εννοούσε απλώς την εξαπάτηση με τη στενή έννοια. Δεν έλεγε πως όλα είναι ψεύτικα. Υποστήριζε πως κάθε σημείο —λέξη, εικόνα, σημαία, τραγούδι, πολιτικό σύνθημα, τηλεοπτικό θέαμα, ακόμη και ένα εισιτήριο συναυλίας— αποκτά δύναμη επειδή μπορεί να υποκαταστήσει την πραγματικότητα. Και ακριβώς εκεί γεννιέται ο κίνδυνος.
Το σημείο δεν δείχνει μόνο κάτι.
Το σημείο κατασκευάζει αυτό που υποτίθεται πως δείχνει.
Η λέξη «δημοκρατία» για παράδειγμα, δεν περιγράφει αναγκαστικά λαϊκή κυριαρχία. Μπορεί να λειτουργεί ως σημειολογικό κάλυμμα μιας ολιγαρχικής πραγματικότητας. Το ίδιο και οι λέξεις «ειρήνη», «ελευθερία», «πατρίδα», «θρησκεία», «τέχνη», «λαϊκή συναυλία».
Η κοινωνία του θεάματος —όπως θα έλεγε και ο Guy Debord— δεν πουλά μόνο προϊόντα. Πουλά ερμηνείες της πραγματικότητας. Και οι άνθρωποι, εξαντλημένοι, μοναχικοί και πολιτικά απονευρωμένοι, αγοράζουν πρόθυμα αυτές τις ερμηνείες γιατί προσφέρουν κάτι πολύ ισχυρό: συμμετοχή σε ένα συλλογικό μύθο.
Εδώ ακριβώς βρίσκονται τα δύο παραδείγματα που θέτεις.
Οι Metallica δεν είναι απλώς ένα μουσικό συγκρότημα. Είναι ένα παγκόσμιο σημείο ισχύος, νεότητας, εξέγερσης, «αντισυστημικής» ενέργειας. Το λογότυπο, τα εισιτήρια, τα μαύρα μπλουζάκια, το στάδιο, οι ουρές, οι τιμές-σοκ — όλα αυτά λειτουργούν σαν τελετουργικά αντικείμενα μύησης.
Κι εδώ γεννιέται η ειρωνεία που θα ενδιέφερε ιδιαίτερα τον Έκο:
ένα προϊόν της παγκόσμιας μουσικής βιομηχανίας καταναλώνεται ως «αντισυστημική εμπειρία».
Ο άνθρωπος δεν αγοράζει μόνο μουσική.
Αγοράζει ταυτότητα.
Αγοράζει συμμετοχή.
Αγοράζει την ψευδαίσθηση αυθεντικότητας.
Το πανάκριβο εισιτήριο δεν είναι απλώς οικονομικό προϊόν. Είναι κοινωνικό σύμβολο. Σημείο κύρους. Απόδειξη ότι «ήμουν εκεί». Η εμπορευματοποιημένη εξέγερση γίνεται ταξικό προνόμιο. Και τότε η ίδια η λέξη «λαϊκή συναυλία» μετατρέπεται σε σημειολογική αντιστροφή: ένα γεγονός για οικονομικά προνομιούχους παρουσιάζεται ως λαϊκή γιορτή.
Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και με τη Eurovision Song Contest.
Η διοργάνωση εμφανίζεται ως σύμβολο ενότητας, ειρήνης, πολυπολιτισμικότητας και «αγάπης μέσω της μουσικής». Όμως πίσω από τα φώτα, τα γραφικά και τη συγκινησιακή υπερφόρτιση, λειτουργεί ένας μηχανισμός γεωπολιτικής σημειολογίας. Οι ψήφοι, οι συμμαχίες, οι εθνικές ταυτότητες, η τηλεοπτική δραματοποίηση και οι «συγκινητικές αφηγήσεις» κατασκευάζουν μια ψευδο-πραγματικότητα όπου η αισθητική συχνά ακυρώνει την ηθική.
Ο θεατής δεν καλείται να σκεφτεί.
Καλείται να αισθανθεί.
Και η συναισθηματική υπερδιέγερση είναι ίσως το μεγαλύτερο εργαλείο παραπλάνησης στη σύγχρονη εποχή. Διότι όταν το συναίσθημα κορυφώνεται, η κριτική σκέψη αδρανοποιείται.
Αυτό που περιγράφεις για το Ισραήλ και τη Γάζα δεν είναι απλώς πολιτική αντίφαση. Είναι σημειολογικός μηχανισμός εξαγνισμού. Η εικόνα ενός τραγουδιστή, μιας σκηνής ή μιας συγκινητικής μπαλάντας λειτουργεί σαν απορρυπαντικό της πολιτικής πραγματικότητας. Το θέαμα δεν αρνείται άμεσα τα εγκλήματα. Τα σκεπάζει με εικόνες υψηλής συναισθηματικής κατανάλωσης.
Ο Έκο θα έλεγε πως το σύστημα δεν απαιτεί να πιστέψεις στο ψέμα ολοκληρωτικά. Αρκεί να συμμετέχεις στο παιχνίδι των συμβόλων χωρίς αντίσταση.
Αυτό είναι το βαθύτερο σημείο της θεωρίας του: η εξουσία των σημείων δεν βρίσκεται μόνο στο ότι εξαπατούν, αλλά στο ότι οργανώνουν την κοινωνική συναίνεση.
Οι άνθρωποι συνεχίζουν να χειροκροτούν, να ψηφίζουν, να αγοράζουν, να ταυτίζονται, ακόμη και όταν γνωρίζουν εν μέρει την απάτη. Διότι το σημείο προσφέρει κάτι πιο σημαντικό από την αλήθεια: προσφέρει νόημα, κοινότητα και ψυχολογική ασφάλεια.
Γι’ αυτό και οι θρησκείες, τα έθνη, τα πολιτικά κόμματα, ακόμη και οι αγορές, επιβιώνουν μέσω τεράστιων συμβολικών μηχανισμών. Οι σταυροί, οι σημαίες, οι ύμνοι, οι εκλογικές τελετουργίες, τα βραβεία, τα τρόπαια, οι «ιστορικές συναυλίες», όλα λειτουργούν ως γλώσσες πίστης.
Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν κατοικεί μόνο μέσα στην πραγματικότητα.
Κατοικεί μέσα σε ένα δάσος σημείων.
Και όσο περισσότερο πλημμυρίζει από εικόνες, ήχους και σύμβολα, τόσο δυσκολότερο γίνεται να ξεχωρίσει το πραγματικό από το κατασκευασμένο.
Η μεγάλη τραγωδία της εποχής μας ίσως δεν είναι ότι οι άνθρωποι εξαπατώνται.
Είναι ότι έχουν αρχίσει να προτιμούν την ευχάριστη σημειολογική ψευδαίσθηση από τη δύσκολη αλήθεια.