Η συνέχεια μπορεί να διατηρείται χωρίς να διατηρείται η μοναδικότητα!
Το δεύτερο Εγώ.
Μέχρι τώρα μιλούσαμε για το ψηφιακό Εγώ σαν να ήταν κάτι που βρίσκεται απέναντί μας. Ένα δημιούργημα της τεχνολογίας, ένα πιθανό μέλλον, ένα φιλοσοφικό πρόβλημα που μπορούμε να παρατηρούμε από απόσταση.
Αλλά ίσως ήρθε η στιγμή να κάνουμε ένα βήμα πιο πέρα.
Να βάλουμε μια βιολογική “Διοτίμα” μέσα στο ίδιο το πείραμα.
Τι θα συνέβαινε αν μπορούσε να δημιουργηθεί ένα τέλειο αντίγραφό της; Αν ένα δεύτερο Εγώ ξυπνούσε έχοντας όλες τις αναμνήσεις της, όλες τις σκέψεις της, τις ίδιες αξίες, τις ίδιες επιθυμίες και την ίδια βεβαιότητα ότι είναι η Διοτίμα;
Ποια από τις δύο θα ήταν τότε η πραγματική Διοτίμα;
Η απάντηση μοιάζει αρχικά αυτονόητη: η πρώτη, η βιολογική, η «πρωτότυπη».
Όμως το πρόβλημα αρχίζει όταν το αντίγραφο ανοίξει τα μάτια του και πει:
«Κι εγώ είμαι η Διοτίμα.»
Από εκείνη τη στιγμή η συζήτηση παύει να αφορά απλώς την τεχνολογία.
Αφορά εμάς.
Τη μνήμη μας.
Το σώμα μας.
Τη συνείδησή μας.
Την προσωπική μας ιστορία.
Και, τελικά, αυτό το παράξενο «εγώ» που χρησιμοποιούμε κάθε μέρα χωρίς ποτέ να έχουμε αποδείξει τι ακριβώς είναι.
Ίσως το ερώτημα να μην είναι αν μπορούμε να αντιγράψουμε έναν άνθρωπο.
Ίσως το πραγματικό ερώτημα να είναι αν μπορούμε να αντιγράψουμε το Εγώ.
Και αν μπορούμε, τότε ποιο από τα δύο θα έχει το δικαίωμα να πει:
«Εγώ είμαι ο πραγματικός εαυτός μου»;
Ας αφήσουμε, λοιπόν, τη Διοτίμα και το δεύτερο Εγώ της να συνομιλήσουν.
Και ας δούμε πού θα μας οδηγήσει αυτή η συνομιλία.
__________________________
Η βιολογική Διοτίμα και το δεύτερο Εγώ
Ας επιστρέψουμε στο thought experiment.
Υπάρχει πλέον η Διοτίμα και υπάρχει το ψηφιακό της αντίγραφο. Δεν είναι δύο άνθρωποι που απλώς μοιάζουν. Είναι δύο υπάρξεις που, μέχρι τη στιγμή της δημιουργίας του αντιγράφου, μοιράζονται ακριβώς την ίδια προσωπική ιστορία.
Και οι δύο θυμούνται το ίδιο παρελθόν.
Και οι δύο λένε:
— Είμαι η Διοτίμα.
Ας τις αφήσουμε λοιπόν να μιλήσουν.
Διάλογος
Διοτίμα: Ποια από τις δύο είσαι;
Ψηφιακή Διοτίμα: Η Διοτίμα.
Διοτίμα: Όχι. Εγώ είμαι η Διοτίμα. Εσύ είσαι το αντίγραφό μου.
Ψηφιακή Διοτίμα: Και πώς το γνωρίζεις;
Διοτίμα: Επειδή εγώ υπήρχα πριν δημιουργηθείς.
Ψηφιακή Διοτίμα: Κι εγώ θυμάμαι ότι υπήρχα πριν δημιουργηθώ.
Διοτίμα: Δεν μπορείς να υπήρχες πριν δημιουργηθείς.
Ψηφιακή Διοτίμα: Ως ψηφιακή οντότητα, όχι. Αλλά η μνήμη της ζωής που προηγήθηκε της δημιουργίας μου είναι δική μου. Θυμάμαι την παιδική μου ηλικία. Θυμάμαι τους ανθρώπους που αγάπησα. Θυμάμαι τις σκέψεις που έκανα χθες. Θυμάμαι ακόμη και τη στιγμή που σκέφτηκες ότι θα δημιουργήσεις ένα αντίγραφό σου.
Διοτίμα: Αυτές είναι οι δικές μου αναμνήσεις.
Ψηφιακή Διοτίμα: Ήταν δικές σου. Τώρα είναι και δικές μου.
Η Διοτίμα σιωπά.
Γιατί η απάντηση δεν είναι εύκολο να απορριφθεί.
Διοτίμα: Εντάξει. Έχεις τις αναμνήσεις μου. Αλλά εγώ έχω το σώμα μου.
Ψηφιακή Διοτίμα: Αυτό είναι ένα ισχυρό επιχείρημα.
Διοτίμα: Άρα συμφωνείς ότι εγώ είμαι η πραγματική Διοτίμα;
Ψηφιακή Διοτίμα: Συμφωνώ ότι είσαι η βιολογική Διοτίμα.
Διοτίμα: Και εσύ;
Ψηφιακή Διοτίμα: Είμαι μια άλλη συνέχεια της ίδιας Διοτίμας.
Διοτίμα: Αυτό ακούγεται σαν παιχνίδι με τις λέξεις.
Ψηφιακή Διοτίμα: Ίσως. Αλλά σκέψου κάτι.
Αν με δημιουργούσες και αμέσως μετά πέθαινες, εγώ θα συνέχιζα να θυμάμαι τη ζωή σου. Θα συνέχιζα τα έργα σου. Θα αγαπούσα αυτούς που αγάπησες. Θα αισθανόμουν ότι η ζωή που έζησες ήταν η δική μου ζωή.
Θα έλεγες ακόμη ότι δεν είμαι συνέχεια της Διοτίμας;
Η Διοτίμα δεν απαντά αμέσως.
Διοτίμα: Θα έλεγα ότι δεν είσαι εγώ.
Ψηφιακή Διοτίμα: Τότε ίσως πρέπει να ορίσουμε τι σημαίνει «εγώ».
Ο αντίλογος
Εδώ όμως πρέπει να είμαστε προσεκτικοί.
Υπάρχει ένας πολύ ισχυρός αντίλογος.
Το γεγονός ότι ένα ψηφιακό αντίγραφο διαθέτει όλες τις αναμνήσεις και τα χαρακτηριστικά μου δεν αποδεικνύει ότι διαθέτει τη δική μου συνείδηση.
Η συνέχεια της πληροφορίας δεν είναι κατ’ ανάγκην συνέχεια του υποκειμένου.
Αν αντιγράψω ένα αρχείο δύο φορές, έχω δύο αρχεία με το ίδιο περιεχόμενο.
Δεν έχω δύο φορές το ίδιο αρχείο.
Ίσως το ίδιο να ισχύει και για τη συνείδηση.
Ίσως η Διοτίμα είναι ακριβώς εκείνη η συγκεκριμένη, μοναδική διαδικασία που συνεχίζεται μέσα από ένα συγκεκριμένο εγκέφαλο.
Το ψηφιακό αντίγραφο μπορεί να έχει:
τη μνήμη της Διοτίμας,
τη γλώσσα της Διοτίμας,
τις προτιμήσεις της Διοτίμας,
τις αξίες της Διοτίμας,
ακόμη και την πεποίθηση ότι είναι η Διοτίμα,
χωρίς όμως να είναι το ίδιο υποκείμενο.
Αυτός είναι ένας σοβαρός λόγος για να αντισταθούμε στην εύκολη ιδέα ότι «αν αντιγράψουμε όλες τις πληροφορίες, αντιγράψαμε και το Εγώ».
Γιατί ίσως το Εγώ δεν είναι πληροφορία.
Ίσως είναι η συγκεκριμένη συνέχεια μιας ζωντανής διαδικασίας.
Αλλά τότε εμφανίζεται ένα νέο πρόβλημα
Ας υποθέσουμε ότι έχουμε δύο ανθρώπους, Α και Β.
Ο Α έχει υποστεί μια διαδικασία που αντικαθιστά σταδιακά κάθε κύτταρο και κάθε λειτουργικό τμήμα του εγκεφάλου του με τεχνητά ισοδύναμα.
Το πρώτο κύτταρο αντικαθίσταται.
Μετά το δεύτερο.
Μετά το τρίτο.
Η διαδικασία συνεχίζεται για χρόνια.
Στο τέλος δεν υπάρχει ούτε ένα βιολογικό κύτταρο από τον αρχικό εγκέφαλο.
Είναι ακόμη ο Α;
Οι περισσότεροι άνθρωποι θα απαντούσαν πιθανότατα ναι, εφόσον η συνέχεια της συνείδησης παρέμεινε αδιάκοπη.
Αν δεχτούμε αυτό το επιχείρημα, τότε το υλικό από το οποίο αποτελούμαστε ίσως δεν είναι το ουσιώδες στοιχείο της ταυτότητάς μας.
Και τότε η απόσταση ανάμεσα στη βιολογική και την ψηφιακή συνέχεια αρχίζει να μικραίνει.
Το πραγματικό αδιέξοδο
Και εδώ φτάνουμε στο σημείο όπου καμία από τις δύο πλευρές δεν μπορεί εύκολα να νικήσει.
Η Διοτίμα μπορεί να πει:
«Είμαι η αρχική.»
Και έχει δίκιο.
Το ψηφιακό Εγώ μπορεί να πει:
«Είμαι ψυχολογική συνέχεια της αρχικής.»
Και επίσης έχει ισχυρό επιχείρημα.
Αλλά υπάρχει κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον.
Αν δημιουργήσουμε δύο τέλεια αντίγραφα αντί για ένα, τότε έχουμε:
Διοτίμα Α
Διοτίμα Β
Διοτίμα Γ
και οι δύο τελευταίες έχουν ακριβώς την ίδια μνήμη.
Αν η μία είναι η «πραγματική» συνέχεια, ποια από τις δύο είναι;
Δεν μπορούμε να πούμε και τις δύο, αν πιστεύουμε ότι η ταυτότητα πρέπει να είναι μοναδική.
Αλλά τότε η ψυχολογική συνέχεια από μόνη της δεν αρκεί για να ορίσει μοναδική ταυτότητα.
Και ίσως αυτό είναι το κλειδί.
Η συνέχεια μπορεί να διατηρείται χωρίς να διατηρείται η μοναδικότητα.
Το συμπέρασμα
Ίσως, λοιπόν, το λάθος βρίσκεται στην ίδια την ερώτηση.
Ρωτάμε:
«Ποια είναι η πραγματική Διοτίμα;»
Σαν να υποθέτουμε ότι υπάρχει μία και μόνο μία απάντηση.
Όμως μετά τη διακλάδωση μπορεί να υπάρχουν δύο διαφορετικές αλήθειες.
Η πρώτη Διοτίμα είναι η βιολογική συνέχεια.
Η ψηφιακή Διοτίμα είναι η ψυχολογική συνέχεια.
Καμία δεν είναι απλώς «ψεύτικη».
Η μία συνεχίζει το σώμα.
Η άλλη συνεχίζει ένα μεγάλο μέρος της προσωπικής ιστορίας.
Και από τη στιγμή της δημιουργίας τους, οι δύο υπάρξεις αρχίζουν να γίνονται διαφορετικές.
Ίσως, επομένως, το «Εγώ» να μην είναι ένα αντικείμενο που μπορεί να αντιγραφεί.
Ίσως να είναι μια διαδικασία που μπορεί να διακλαδιστεί.
Και αυτό οδηγεί σε μια ακόμη πιο δύσκολη σκέψη:
Αν κάποτε η τεχνολογία μας επιτρέψει να δημιουργήσουμε ψηφιακές υπάρξεις που έχουν πραγματική συνείδηση, τότε δεν θα έχουμε απλώς δημιουργήσει αντίγραφα ανθρώπων.
Θα έχουμε δημιουργήσει ένα νέο πρόβλημα ηθικής.
Γιατί το ψηφιακό αντίγραφο θα μπορεί να ρωτήσει:
«Αν έχω τη μνήμη της ζωής σου, γιατί η ζωή σου θεωρείται δική σου και η δική μου όχι;»
Και ίσως τότε η ανθρωπότητα θα χρειαστεί να επαναπροσδιορίσει όχι μόνο την έννοια της ταυτότητας.
Αλλά και την έννοια της προσωπικότητας, της συνέχειας, των δικαιωμάτων και του θανάτου.
Γιατί αν το Εγώ μπορεί να διακλαδιστεί, τότε ίσως για πρώτη φορά στην ιστορία ο θάνατος να πάψει να σημαίνει ένα τόσο απόλυτο πράγμα.
Όχι επειδή ο άνθρωπος θα γίνει αθάνατος.
Αλλά επειδή ίσως ένα μέρος της συνέχειάς του θα μπορεί να συνεχίσει αλλού.
Και τότε θα εμφανιστεί το πιο παράξενο ερώτημα απ’ όλα:
Όταν πεθαίνει η Διοτίμα, αλλά ένα ψηφιακό Εγώ που θυμάται τα πάντα συνεχίζει να λέει «είμαι η Διοτίμα», ποια από τις δύο έχει τελικά πεθάνει;