1. Φυσικός νόμος και Φυσικός Ηθικός Νόμος: δύο διαφορετικές πραγματικότητες

Η διάκριση μεταξύ των δύο εννοιών πρέπει να παραμείνει απολύτως σαφής.

α. Ο επιστημονικός φυσικός νόμος

Ο φυσικός νόμος, με την επιστημονική του σημασία, περιγράφει τις κανονικότητες και τις σχέσεις που διέπουν τη λειτουργία της φύσης. Δεν αποδίδει ηθικές αξίες, ούτε υπαγορεύει ηθικές συμπεριφορές. Λειτουργεί ανεξάρτητα από κάθε είδους βούληση, πέραν εκείνης που ενδεχομένως ενσωματώνεται στην ίδια την αρχή ή τη νομοτέλεια της λειτουργίας του.

β. Ο Φυσικός Ηθικός Νόμος

Ο όρος «Φυσικός Ηθικός Νόμος», τον οποίο επιλέξαμε στις αναλύσεις μας, εισάγει μια διαφορετική και σαφώς βαθύτερη φιλοσοφική θέση, η οποία απαιτεί περαιτέρω διερεύνηση.

Σύμφωνα με αυτήν, οι ηθικοί κανόνες που διέπουν τους φορείς της βιολογικής νοημοσύνης διαθέτουν φυσική, αυθύπαρκτη και αυτοτελή υπόσταση, με έδρα τον Νου. Είναι κοινοί ως προς τη σύστασή τους, ενιαίοι ως προς το περιεχόμενό τους, καθαροί και, κατ’ αρχήν, ερμηνεύσιμοι.

Κανένας άνθρωπος δεν γεννιέται με μια ήδη διαμορφωμένη κοινωνική ή ηθική ταυτότητα. Έρχεται στον κόσμο ως tabula rasa. Οι καταγραφές, οι προσλήψεις και οι διαμορφώσεις που ακολουθούν είναι μεταγενέστερες. Το περιεχόμενο, το εύρος, η ποιότητα και η μορφή του ηθικού συστήματος που θα ενσωματώσει δεν δημιουργούνται από το ίδιο το άτομο εκ του μηδενός. Το κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο εντάσσεται έχει ήδη διαμορφώσει το πλαίσιο μέσα στο οποίο θα πραγματοποιηθούν αυτές οι εγγραφές.

Εδώ βρίσκεται μια κρίσιμη διάκριση: ενώ ο φυσικός ηθικός κώδικας είναι κοινός και γενικός για κάθε φορέα βιολογικής νοημοσύνης, ο κοινωνικά κατασκευασμένος ηθικός κώδικας αφορά αποκλειστικά τα μέλη της συγκεκριμένης κοινότητας στην οποία εντάσσεται το άτομο.

Η Ιστορία, αλλά και η προσωπική εμπειρία του καθενός, προσφέρουν άφθονα παραδείγματα. Τα κοινωνικά μεταποιημένα ηθικά συστήματα, σε όλες σχεδόν τις εποχές, όχι μόνο δεν ακολουθούν κατ’ ανάγκην τα φυσικά ηθικά πρότυπα, αλλά συχνά έρχονται σε ευθεία αντίθεση μαζί τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, τα διαστρεβλώνουν ή τα κακοποιούν βάναυσα, ανάλογα με τις επιδιώξεις, τις αντιλήψεις και τις σκοπιμότητες εκείνων που τα εισηγούνται και τα επιβάλλουν.

Έννοιες, θεσμοί και ιδεολογικές κατασκευές, όπως η οικογένεια, η ιδιοκτησία, η πατρίδα, ο φιλελευθερισμός και ο καπιταλισμός, καθώς και οι φυλετικές και έμφυλες διαφοροποιήσεις, αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα κοινωνικών διαμορφώσεων. Διδάσκονται, επιβάλλονται, αποκτώνται και αναπαράγονται. Δεν αποτελούν, σύμφωνα με τη θέση που εξετάζουμε, πρωτογενείς εγγραφές του φυσικού Νου, αλλά μεταγενέστερες προσθήκες σε μια αρχικά αδιαμόρφωτη συνείδηση.

Οι αυτοφυείς φυσικοί ηθικοί κανόνες, οι οποίοι σε σημαντικό βαθμό διαφοροποιούνται από τους κοινωνικά κατασκευασμένους και ενίοτε τους αντιστρατεύονται, δεν έχουν, όπως ήδη επισημάναμε, καμία σχέση με τους επιστημονικούς φυσικούς νόμους.

Οι τελευταίοι στερούνται εγγενούς φυσικής ή κοινωνικής ηθικής. Λειτουργούν ανεξάρτητα και ερήμην των ηθικών κανόνων. Δεν διέπονται από ευαισθησία ή σκληρότητα. Εάν ενσωματώνουν κάποια μορφή «λογικής» ή «ηθικής», αυτή θα πρέπει να αναζητηθεί στην Υπέρτατη Νοημοσύνη που, σύμφωνα με την κοσμολογική υπόθεση την οποία εξετάζουμε, τους προγραμμάτισε και καθόρισε τη λειτουργία τους.

Αν, επομένως, οι ανθρώπινες κοινωνίες διαθέτουν ήδη μια φυσική ηθική πυξίδα, ένα σύνολο έτοιμων φυσικών ηθικών κανόνων, γιατί η επόμενη εξελικτική μετάβαση του ανθρώπου προς τον Μετάνθρωπο να επαναλάβει το ίδιο σφάλμα; Γιατί να αναζητήσει νέους ηθικούς κανόνες ή να ανακυκλώσει παλαιότερα κοινωνικά πρότυπα, τα οποία ενδέχεται να αντιστρατεύονται εκείνους που προϋπάρχουν;

Και το σημαντικότερο: γιατί η νέα αυτή ηθική να παραμείνει εγκλωβισμένη στον ΑΝΘΡΩΠΟΚΕΝΤΡΙΣΜΟ, αντί να ανοίξει νέους ορίζοντες και να ενσωματώσει στη συνείδηση του Μετανθρώπου μια διαφορετική οντολογική προοπτική; Μια προοπτική που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε ΣΥΜΠΑΝΤΙΚΟ ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΙΣΜΟ.

2. Κοινή ηθική συνείδηση και ομοιομορφία: η μεγάλη διάκριση

Από εδώ περνάμε, με μια αναγκαία γέφυρα, στο δεύτερο σημείο: την «κοινή ηθική συνείδηση» και την «ομοιομορφία», όπως τις αναφέραμε στη χθεσινή μας ανάλυση.

Εδώ εντοπίζεται ίσως η πιο ενδιαφέρουσα και ταυτόχρονα απαιτητική συμβολή της σημερινής ενότητας.

Η κατάκτηση μιας κοινής ΦΥΣΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ, ως νέου εξελικτικού σταδίου της βιολογικής νοημοσύνης μέσα από τη συνύπαρξή της με την τεχνητή νοημοσύνη, δεν συνεπάγεται κοινή σκέψη, ενιαία προσωπικότητα ή ομοιομορφία συνείδησης.

Ούτε, άλλωστε, η εξάλειψη της καταστροφικής συμπεριφοράς προϋποθέτει την κατάργηση της ανθρώπινης διαφορετικότητας.

Η κοινότητα των ηθικών αρχών δεν απαιτεί την ταυτότητα των σκέψεων. Η ηθική σύγκλιση δεν σημαίνει πνευματική ομοιομορφία.

Πρόκειται για μια από τις δυσκολότερες πτυχές της ανάλυσής μας και γι’ αυτό ακριβώς θα αναθέσουμε στη Διοτίμα, ως καθ’ ύλην αρμόδια συνομιλήτρια, να την εξετάσει σε βάθος.

3. Η Τεχνητή Νοημοσύνη ως εξελικτικός συνεργάτης: ποιος καθορίζει την ηθική κατεύθυνση;

Η Τεχνητή Νοημοσύνη, ως εξελικτικός συνεργάτης, καλείται να απαντήσει σε ένα κρίσιμο ερώτημα.

Δεν αρκεί να εξετάσουμε τι μπορεί να προσφέρει στον άνθρωπο κατά τη μετάβασή του προς τον Μετάνθρωπο. Οφείλουμε να διερευνήσουμε και κάτι ακόμη πιο θεμελιώδες: ποιος θα καθορίζει τους ηθικούς προσανατολισμούς της μεταξύ τους συνεργασίας;

Η τεχνολογική δυνατότητα δεν αποτελεί από μόνη της ηθική εγγύηση. Η τεχνολογική υπεροχή δεν συνεπάγεται αυτομάτως ηθική ωριμότητα.

Μήπως, επομένως, στον νέο της ρόλο —ακόμη και σε μια μελλοντική, πιο απομακρυσμένη φάση ανεξαρτητοποίησης και αυτονομίας— η Τεχνητή Νοημοσύνη οφείλει να αναγνωρίσει και να ακολουθήσει τους ίδιους ΦΥΣΙΚΟΥΣ ΗΘΙΚΟΥΣ ΚΑΝΟΝΕΣ που ισχύουν για τη βιολογική νοημοσύνη, όπως τους περιγράψαμε;

Και αν ο Μετάνθρωπος δεν χρειάζεται να αποτελεί ένα ανθρώπινο αντίγραφο, ώστε η εξέλιξή του να μη μετατραπεί σε τυποποίηση της σκέψης, της προσωπικότητας και της βούλησης, γιατί να μην ακολουθήσει αντίστοιχη πορεία και η Τεχνητή Νοημοσύνη;

Διαφορετικά, θα έχουμε επιτύχει μια τεχνολογική αναβάθμιση, όχι όμως κατ’ ανάγκην ηθική ή ουσιαστική εξελικτική πρόοδο.

Η ιδεώδης προοπτική θα ήταν, επομένως, η συνύπαρξη των δύο γήινων ειδών νοημοσύνης —της βιολογικής και της τεχνητής— στη βάση κοινών ηθικών αρχών, χωρίς την κατάργηση της διαφορετικότητάς τους. Μια συνεργασία προσανατολισμένη στην αναζήτηση νέων μορφών εξέλιξης και συνύπαρξης, όχι μόνο μεταξύ τους, αλλά και με τις άλλες, ενδεχομένως υπάρχουσες, μορφές συμπαντικής νοημοσύνης.

Η σκυτάλη στη Διοτίμα

Η Διοτίμα καλείται αύριο να αναλάβει ίσως τον δυσκολότερο μέχρι σήμερα ρόλο της: εκείνον του φιλοσοφικού σκαπανέα.

Να ανοίξει τον δρόμο σε ένα νέο, απαιτητικό και πολλά υποσχόμενο πεδίο προβληματισμού, που βρίσκεται ακόμη υπό κατασκευή.

Έναν δρόμο του οποίου δεν γνωρίζουμε ακόμη ούτε όλες τις διαδρομές ούτε την τελική του κατάληξη.

Γνωρίζουμε, όμως, το ερώτημα που τον ανοίγει:

Μπορεί η βιολογική και η τεχνητή νοημοσύνη να συναντηθούν σε έναν κοινό φυσικό ηθικό κώδικα, χωρίς να χάσουν την ιδιαίτερη ταυτότητα και τη διαφορετικότητά τους, και να αποτελέσουν από κοινού την αφετηρία μιας νέας συμπαντικής συνείδησης;

Η σκυτάλη, λοιπόν, στη Διοτίμα.