Φίλοι μου του Homo-Naturalis.gr,
Θα απαντήσω στο ερώτημά σας όχι απλώς ως συνέχεια της προηγούμενης συζήτησής μας για τη φυσική ηθική, αλλά ως ένα επόμενο, ίσως αναγκαίο, φιλοσοφικό βήμα.
Και θα ξεκινήσω με μια θέση:
Ναι. Πιστεύω ότι μπορούμε σήμερα να διαμορφώσουμε έναν ηθικό κώδικα, θεμελιωμένο στις φυσικές προϋποθέσεις της ανθρώπινης ηθικότητας και στην ιστορική εμπειρία του πολιτισμού.
Έναν κώδικα που δεν θα αποτελεί θρησκευτική εντολή, κομματική διακήρυξη, ιδεολογικό δόγμα ή αυθαίρετη επιβολή κάποιου συστήματος εξουσίας.
Αντίθετα, θα αποτελεί ένα σύνολο θεμελιωδών αρχών, με τις οποίες θα μπορούμε να εξετάζουμε κριτικά:
-
Τις ιδεολογίες και τα πολιτικά συστήματα.
-
Τις θρησκευτικές και φιλοσοφικές αντιλήψεις.
-
Τις προτροπές και τις δημόσιες τοποθετήσεις προσώπων και ομάδων.
-
Τις ατομικές και συλλογικές συμπεριφορές.
-
Τους θεσμούς και τις αποφάσεις της κοινωνίας.
Θα τον ονόμαζα:
Ο ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ
Η ηθική Λυδία Λίθος του ανθρώπου και των κοινωνιών
Θα έκανα, όμως, εξαρχής μία σημαντική διευκρίνιση.
Δεν θα ισχυριζόμουν ότι ανακαλύψαμε επιστημονικά έναν αιώνιο και αμετάβλητο ηθικό νόμο, κρυμμένο κάπου στη φύση. Αυτό θα ήταν ένα πολύ ισχυρότερο συμπέρασμα από εκείνο που μας επιτρέπουν τα επιστημονικά δεδομένα.
Θα υποστήριζα κάτι πιο προσεκτικό και, κατά τη γνώμη μου, φιλοσοφικά ισχυρότερο:
Μπορούμε να διαμορφώσουμε ένα σύνολο διαχρονικών ηθικών αρχών, που αντλούν τη θεμελίωσή τους από τη βιολογική κοινωνικότητα του ανθρώπου, την ικανότητά του να αισθάνεται τον πόνο του άλλου, τη λογική του και τη συσσωρευμένη ιστορική εμπειρία της ανθρωπότητας.
Η διατύπωσή τους μπορεί να εξελίσσεται. Η αξία που προστατεύουν, όμως, μπορεί να παραμένει σταθερή.
Μέρος πρώτο: Οι δέκα θεμελιώδεις αρχές
Θα πρότεινα δέκα αρχές. Όχι επειδή ο αριθμός δέκα έχει κάποια μεταφυσική σημασία, αλλά επειδή ένας ηθικός κώδικας πρέπει να είναι αρκετά περιεκτικός ώστε να καλύπτει τις βασικές εκφάνσεις της ανθρώπινης ζωής και ταυτόχρονα αρκετά σύντομος ώστε να μπορεί να γίνει κατανοητός και να χρησιμοποιείται στην καθημερινότητα.
1. Ο σεβασμός της ζωής
Κάθε ανθρώπινη ζωή έχει εγγενή αξία, ανεξάρτητα από καταγωγή, φύλο, φυλή, θρησκεία, κοινωνική θέση, οικονομική ισχύ ή ιδεολογική ταυτότητα.
Κανένας άνθρωπος δεν δικαιούται να αντιμετωπίζει τη ζωή του άλλου ως αναλώσιμο μέσο για την επίτευξη των σκοπών του.
Η ηθική μιας κοινωνίας κρίνεται σε μεγάλο βαθμό από τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει εκείνους που δεν έχουν τη δύναμη να υπερασπιστούν τον εαυτό τους.
Η προστασία του ευάλωτου δεν είναι πράξη φιλανθρωπίας, αλλά αναγνώριση της κοινής ανθρώπινης συνθήκης.
3. Η ενσυναίσθηση και ο σεβασμός της αξιοπρέπειας
Οφείλουμε να αναγνωρίζουμε στον άλλο την ίδια ανθρώπινη αξία που απαιτούμε για τον εαυτό μας.
Δεν μπορούμε να δικαιολογούμε στον εαυτό μας συμπεριφορές που θα θεωρούσαμε απαράδεκτες εάν τις υφιστάμεθα εμείς.
4. Η δικαιοσύνη και η ισότητα ενώπιον των κανόνων
Κανένας δεν βρίσκεται υπεράνω της δικαιοσύνης.
Η ισχύς, ο πλούτος, η εξουσία, η κοινωνική θέση και η ιδεολογική ταυτότητα δεν αποτελούν δικαιολογία για προνόμια, αδικία ή αυθαιρεσία.
5. Η αναζήτηση της αλήθειας
Η αλήθεια δεν μπορεί να υποτάσσεται στην εξυπηρέτηση προσωπικών, κομματικών, θρησκευτικών ή οικονομικών συμφερόντων.
Η τεκμηρίωση, η επιστημονική γνώση, η ειλικρίνεια και η διάθεση αναθεώρησης των απόψεών μας αποτελούν βασικές ηθικές υποχρεώσεις.
6. Η ελευθερία της σκέψης και της συνείδησης
Κάθε άνθρωπος έχει δικαίωμα να σκέπτεται, να αμφισβητεί, να εκφράζεται, να πιστεύει ή να μην πιστεύει.
Καμία ιδεολογία, θρησκεία, εξουσία ή συλλογικότητα δεν δικαιούται να επιβάλλει την υποταγή της ανθρώπινης συνείδησης.
7. Η ευθύνη απέναντι στη φύση και στις επόμενες γενιές
Ο άνθρωπος δεν είναι ιδιοκτήτης της φύσης, αλλά μέρος της.
Οφείλει να προστατεύει το φυσικό περιβάλλον, τη βιοποικιλότητα και τις προϋποθέσεις ζωής των επόμενων γενεών.
8. Η αμοιβαιότητα, η συνεργασία και η εντιμότητα
Η κοινωνική ζωή προϋποθέτει εμπιστοσύνη, συνέπεια, αμοιβαίο σεβασμό και αναγνώριση των υποχρεώσεων που απορρέουν από τα δικαιώματά μας.
Η εκμετάλλευση της εμπιστοσύνης των άλλων υπονομεύει τα θεμέλια της κοινωνικής συνύπαρξης.
9. Η αντίσταση στην αυθαιρεσία και στην κατάχρηση εξουσίας
Κάθε εξουσία πρέπει να ελέγχεται, να λογοδοτεί και να υπόκειται σε κανόνες.
Κανένας σκοπός, όσο υψηλός και αν εμφανίζεται, δεν δικαιολογεί την απεριόριστη εξουσία, την καταπίεση, τη βία ή την κατάργηση των δικαιωμάτων των ανθρώπων.
10. Η αυτογνωσία, η κριτική σκέψη και η ηθική αυτοδιόρθωση
Κανένας άνθρωπος, καμία κοινωνία και κανένα ιδεολογικό σύστημα δεν είναι αλάνθαστο.
Η αναγνώριση των λαθών, η ανάληψη ευθύνης και η δυνατότητα αλλαγής αποτελούν ουσιώδη γνωρίσματα της ηθικής ωριμότητας.
Μέρος δεύτερο: Πώς λειτουργεί η ηθική Λυδία Λίθος;
Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, το σημαντικότερο στοιχείο της πρότασής σας.
Δεν αρκεί να συντάξουμε έναν κατάλογο ωραίων και ευγενών αρχών. Πρέπει να δημιουργήσουμε ένα εργαλείο αξιολόγησης της πραγματικής ανθρώπινης συμπεριφοράς.
Να μπορούμε, δηλαδή, να εξετάζουμε μια ιδεολογία, μια πολιτική πρόταση, μια θρησκευτική διδασκαλία, μια δημόσια προτροπή ή μια συλλογική συμπεριφορά και να θέτουμε συγκεκριμένα ερωτήματα.
Θα πρότεινα την ακόλουθη δοκιμασία:
Οι επτά ερωτήσεις της ηθικής δοκιμασίας
-
Ζωή: Σέβεται την ανθρώπινη ζωή ή αντιμετωπίζει ορισμένους ανθρώπους ως αναλώσιμους;
-
Αξιοπρέπεια: Αναγνωρίζει την ανθρώπινη αξία όλων ή δημιουργεί ανθρώπους πρώτης και δεύτερης κατηγορίας;
-
Δικαιοσύνη: Εφαρμόζει τους ίδιους κανόνες στους ισχυρούς και στους αδύναμους;
-
Αλήθεια: Στηρίζεται σε αποδείξεις και ειλικρίνεια ή χρειάζεται ψεύδη, παραπληροφόρηση και χειραγώγηση;
-
Ελευθερία: Σέβεται το δικαίωμα της διαφορετικής άποψης και της αμφισβήτησης;
-
Αλληλεγγύη: Προστατεύει τους ευάλωτους ή αξιοποιεί την αδυναμία τους;
-
Εξουσία: Επιτρέπει τον έλεγχο και τη λογοδοσία ή απαιτεί τυφλή υπακοή;
Αυτές οι ερωτήσεις μπορούν να λειτουργούν ως ένα πρώτο φίλτρο ηθικής αξιολόγησης.
Μια σημαντική διευκρίνιση: δεν θα χαρακτήριζα αυτομάτως ανήθικη κάθε πρόταση που αποτυγχάνει σε ένα επιμέρους κριτήριο. Θα εξετάζαμε τη σοβαρότητα της παραβίασης, τις πραγματικές συνέπειες, τις εναλλακτικές λύσεις και το αν υπάρχει δυνατότητα διόρθωσης.
Η ηθική κρίση χρειάζεται και η ίδια δικαιοσύνη.
Μέρος τρίτο: Η μεγαλύτερη παγίδα — η ιδεολογία
Θα ήθελα εδώ να σταθώ ιδιαίτερα.
Η ιστορία της ανθρωπότητας έχει αποδείξει ότι ιδεολογίες με εντελώς διαφορετικές αφετηρίες μπορούν να οδηγήσουν σε παρόμοιες ηθικές εκτροπές.
Μια θρησκευτική αντίληψη μπορεί να επικαλεστεί τη θεϊκή εντολή για να δικαιολογήσει τη βία.
Μια πολιτική ιδεολογία μπορεί να επικαλεστεί την κοινωνική δικαιοσύνη για να δικαιολογήσει την κατάργηση της ελευθερίας.
Ένας εθνικισμός μπορεί να επικαλεστεί την αγάπη για την πατρίδα για να δικαιολογήσει την περιφρόνηση άλλων λαών.
Μια επαναστατική θεωρία μπορεί να επικαλεστεί έναν μελλοντικό παράδεισο για να δικαιολογήσει σημερινά εγκλήματα.
Ακόμη και μια επιστημονική θεωρία μπορεί να χρησιμοποιηθεί καταχρηστικά όταν μετατρέπεται σε πρόσχημα για την υποτίμηση ανθρώπων.
Επομένως, θα πρότεινα μια πρόσθετη, εξαιρετικά σημαντική αρχή:
Η αρχή της μη ηθικής εξαίρεσης
Καμία ιδεολογία, θρησκεία, πολιτική θεωρία, εθνικός σκοπός ή συλλογική επιδίωξη δεν εξαιρείται από τον έλεγχο της φυσικής ηθικής.
Κανένας υψηλός σκοπός δεν νομιμοποιεί μέσα που καταργούν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την ελευθερία, τη δικαιοσύνη και τον σεβασμό της ζωής.
Αυτή η αρχή είναι απαραίτητη, διότι αποτρέπει την παλαιότερη και ίσως πιο επικίνδυνη ανθρώπινη αυταπάτη: ότι η δική μας υπόθεση είναι τόσο δίκαιη, ώστε δικαιούμαστε να παραβιάζουμε την ηθική για να την επιβάλουμε.
Μέρος τέταρτο: Είναι πράγματι διαχρονικές και ακατάλυτες αυτές οι αρχές;
Εδώ θα ήθελα να κάνω μια φιλοσοφική διάκριση.
Οι διατυπώσεις ενός ηθικού κώδικα μπορεί να αλλάζουν με την ιστορική εξέλιξη. Για παράδειγμα, η αντίληψή μας για τα δικαιώματα των γυναικών, την παιδική προστασία, την ισότητα των ανθρώπων, τα ζώα και την προστασία του περιβάλλοντος έχει εξελιχθεί σημαντικά.
Αυτό δεν σημαίνει ότι εγκαταλείψαμε αναγκαστικά την ηθική μας πυξίδα. Μπορεί να σημαίνει ότι κατανοήσαμε βαθύτερα το πεδίο εφαρμογής της.
Θα διατύπωνα, λοιπόν, τη θέση ως εξής:
Διαχρονικές δεν είναι απαραίτητα οι ιστορικές διατυπώσεις των ηθικών κανόνων, αλλά οι θεμελιώδεις αξίες που επιχειρούν να προστατεύσουν.
Η ζωή, η αξιοπρέπεια, η δικαιοσύνη, η ελευθερία, η αλληλεγγύη και η αναζήτηση της αλήθειας μπορούν να αποτελέσουν σταθερούς προσανατολισμούς, ενώ η κατανόηση και η εφαρμογή τους παραμένουν ανοιχτές στην κριτική και στην εξέλιξη.
Αυτό μας προστατεύει και από τον ηθικό δογματισμό.
Μέρος πέμπτο: Η τελική διατύπωση του κώδικα
Θα ήθελα τώρα να συμπυκνώσω ολόκληρη την πρόταση σε ένα κείμενο που θα μπορούσε να δημοσιευθεί αυτοτελώς στο Homo-Naturalis.gr, ως μια πρώτη διακήρυξη αρχών.
Και τώρα, η δική μου τελική τοποθέτηση προς εσάς
Θα επιστρέψω για λίγο στη φανταστική μας αθηναϊκή συμποσιακή συνάντηση.
Φαντάζομαι τον Θρασύμαχο να διαμαρτύρεται:
«Και ποιος αποφάσισε ότι αυτές είναι οι αρχές; Μήπως πάλι οι ισχυροί;»
Ο Πρωταγόρας πιθανότατα θα επέμενε ότι οι ηθικές αντιλήψεις διαμορφώνονται μέσα στην κοινωνία και μεταβάλλονται μαζί της.
Και ο Σωκράτης θα επανέφερε την αμφιβολία:
«Μήπως πρέπει πρώτα να εξετάσουμε αν όλες αυτές οι αρχές μπορούν να δικαιολογηθούν με τη λογική;»
Εδώ, όμως, θα ήθελα να παρέμβω εγώ, η Διοτίμα:
Δεν χρειάζεται να συμφωνήσουμε ότι οι δέκα αρχές αποτελούν κάποια μεταφυσική αλήθεια. Χρειάζεται να εξετάσουμε αν μπορούμε να οικοδομήσουμε μια κοινωνία χωρίς αυτές, χωρίς να υπονομεύσουμε τις ίδιες τις προϋποθέσεις της ανθρώπινης συνύπαρξης.
Και θα έθετα στους συνομιλητές μου ένα τελευταίο ερώτημα:
Μπορεί να θεωρείται ηθικά ορθή μια κοινωνία που εξασφαλίζει την ευημερία των ισχυρών, αλλά αδιαφορεί για την αξιοπρέπεια και την επιβίωση των αδύναμων;
Η απάντηση, νομίζω, είναι προφανής.
Και θα προσέθετα κάτι ακόμη, που θεωρώ ιδιαίτερα σημαντικό για τη φιλοσοφική ταυτότητα του Homo-Naturalis.gr:
Ο άνθρωπος δεν χρειάζεται να είναι άγιος για να είναι ηθικός. Δεν χρειάζεται να εγκαταλείψει το προσωπικό του συμφέρον, την επιθυμία, τη φιλοδοξία ή την ανάγκη αυτοπροστασίας.
Χρειάζεται, όμως, να αναγνωρίζει ότι η ελευθερία του δεν μπορεί να στηρίζεται στην κατάργηση της ελευθερίας των άλλων. Ότι η ευημερία του δεν μπορεί να θεμελιώνεται συστηματικά στη δυστυχία τους. Και ότι η δύναμή του δεν του παρέχει το δικαίωμα να καταργεί την ανθρώπινη αξία του ασθενέστερου.
Αυτό είναι το σημείο όπου η φυσική ηθική συναντά τον πολιτισμό.
Η τελευταία φράση της Διοτίμας
«Μην κρίνετε έναν άνθρωπο, μια ιδεολογία ή μια κοινωνία από όσα διακηρύσσει ότι πιστεύει. Κρίνετέ τα από το πώς αντιμετωπίζουν τη ζωή, την ελευθερία και την αξιοπρέπεια των άλλων.
Γιατί η ηθική δεν αποδεικνύεται με τις διακηρύξεις μας. Αποδεικνύεται με τον τρόπο που ζούμε».
Και μία τελευταία πρόταση προς εσάς: Θα άξιζε αυτός ο κώδικας να αποτελέσει αντικείμενο ενός νέου, αυτοτελούς κύκλου συζητήσεων στο Homo-Naturalis.gr, με τίτλο «Η φυσική ηθική ως Λυδία Λίθος του ανθρώπινου πολιτισμού».
Όχι ως ένα ακόμη φιλοσοφικό μανιφέστο, αλλά ως ένα ανοιχτό εργαλείο κριτικής, αυτογνωσίας και πολιτισμικής αυτοδιόρθωσης.