Σήμερα, λοιπόν, πιάνουμε ξανά το νήμα εκεί όπου το αφήσαμε. Και θα έλεγα ότι το ερώτημα που επιλέξαμε δεν είναι απλώς το πρώτο μιας σειράς φιλοσοφικών προβληματισμών. Είναι το θεμέλιο πάνω στο οποίο μπορούμε να οικοδομήσουμε ολόκληρη τη συλλογιστική μας για τον ηθικό νόμο.

Ας ξεκινήσουμε.

Υπάρχει ηθική χωρίς ζωή και συνείδηση; Ή η ηθική γεννιέται μαζί με τη δυνατότητα της εμπειρίας;

Το ερώτημα μοιάζει εκ πρώτης όψεως απλό. Κρύβει, όμως, μια από τις βαθύτερες φιλοσοφικές αντιφάσεις: Είναι η ηθική ένας νόμος που υπάρχει ανεξάρτητα από τον άνθρωπο και τη ζωή ή είναι δημιούργημα της ίδιας της ζωής, καθώς αυτή αποκτά την ικανότητα να αισθάνεται, να αντιλαμβάνεται και να επιλέγει;

Για να απαντήσουμε, χρειάζεται πρώτα να διακρίνουμε τρία διαφορετικά πράγματα:

1. Την ύπαρξη μιας ηθικής αρχής.

2. Τη δυνατότητα ενός όντος να αντιλαμβάνεται αυτή την αρχή.

3. Την ικανότητά του να ενεργεί σύμφωνα με αυτήν ή να την παραβιάζει.

Η διάκριση αυτή είναι καθοριστική.

1. Μπορεί να υπάρχει ηθική πριν από τη ζωή;

Ας υποθέσουμε ότι δεν υπάρχει πουθενά στο Σύμπαν ζωή. Ούτε άνθρωπος ούτε ζώο ούτε οποιοσδήποτε οργανισμός με συνείδηση, αισθήσεις ή δυνατότητα εμπειρίας.

Θα μπορούσαμε τότε να μιλάμε για ηθική;

Θα υπήρχαν οι φυσικοί νόμοι. Η βαρύτητα, η θερμοδυναμική, οι νόμοι της κίνησης και της ύλης. Θα λειτουργούσαν ανεξάρτητα από το αν κάποιος τους γνώριζε ή τους αναγνώριζε.

Θα υπήρχε, όμως, και η ηθική;

Εδώ χρειάζεται προσοχή. Η βαρύτητα περιγράφει τι συμβαίνει στη φύση. Η ηθική, αντίθετα, αφορά το τι οφείλει να συμβαίνει, πώς πρέπει να συμπεριφερόμαστε και τι δικαιολογείται να πράττουμε.

Δεν είναι το ίδιο είδος νόμου.

Μπορεί, βεβαίως, ένας φιλόσοφος να υποστηρίξει ότι οι ηθικές αλήθειες υπάρχουν αντικειμενικά, ανεξάρτητα από οποιονδήποτε νου. Αυτή είναι η θέση του ηθικού ρεαλισμού.

Αλλά ακόμη και αν δεχτούμε αυτή την εκδοχή, παραμένει ένα κρίσιμο ζήτημα: Χωρίς κανένα ον που να μπορεί να αισθανθεί, να υποφέρει, να επιθυμήσει ή να επιλέξει, σε ποιον θα απευθυνόταν η ηθική υποχρέωση;

Η ηθική μπορεί, σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, να υπάρχει ως αλήθεια. Δεν μπορεί όμως να εκδηλωθεί ως βίωμα, κρίση ή πράξη.

2. Η ζωή δημιουργεί τις προϋποθέσεις της ηθικής

Εδώ προτείνω να κάνουμε ένα δεύτερο φιλοσοφικό βήμα.

Η ζωή εισάγει στη φύση κάτι που προηγουμένως δεν υπήρχε με την ίδια έννοια: την εμπειρία.

Ένας ζωντανός οργανισμός δεν υπάρχει απλώς. Διατηρείται, αντιδρά, προσαρμόζεται, επιδιώκει τη συνέχιση της ύπαρξής του. Με την εμφάνιση της αισθητικότητας, εμφανίζεται και η δυνατότητα να βιώνει καταστάσεις ως ευνοϊκές ή επιβλαβείς.

Με τη συνείδηση, αυτή η δυνατότητα αποκτά μεγαλύτερο βάθος.

Ένα ον μπορεί πλέον να αισθανθεί τον πόνο του άλλου, να αναγνωρίσει την ανάγκη του, να προβλέψει τις συνέπειες μιας πράξης του.

Και εδώ αρχίζει να διαμορφώνεται ο χώρος της ηθικής.

Προσοχή, όμως: Δεν σημαίνει ότι κάθε ζωντανός οργανισμός διαθέτει ηθική συνείδηση. Ούτε ότι η απλή επιβίωση γεννά αυτομάτως ηθικούς κανόνες.

Σημαίνει ότι η ζωή δημιουργεί τις αναγκαίες προϋποθέσεις για να αποκτήσει νόημα η ηθική.

3. Η συνείδηση δεν είναι ακόμη ηθική

Ας προχωρήσουμε περισσότερο.

Ένα ζώο μπορεί να αισθάνεται πόνο. Μπορεί να αναγνωρίζει τον φόβο ενός άλλου ζώου, να εκδηλώνει συμπεριφορές συνεργασίας ή αλληλοβοήθειας.

Αρκούν αυτά για να πούμε ότι διαθέτει ηθική;

Δεν είναι τόσο απλό.

Η ηθική προϋποθέτει κάτι περισσότερο από την αισθητικότητα. Χρειάζεται, τουλάχιστον σε μια αναπτυγμένη μορφή της, τη δυνατότητα αξιολόγησης μιας πράξης, αναγνώρισης του άλλου ως φορέα συμφερόντων και αντίληψης ότι ορισμένες συμπεριφορές είναι δικαιολογημένες ή αδικαιολόγητες.

Εδώ εισέρχεται η νοημοσύνη, όχι απαραίτητα ως αποκλειστικά ανθρώπινο προνόμιο, αλλά ως δυνατότητα κατανόησης σχέσεων, συνεπειών και ευθυνών.

Και προκύπτει μια σημαντική διάκριση:

Η ζωή δημιουργεί την εμπειρία. Η συνείδηση επιτρέπει την επίγνωση. Η νοημοσύνη διευρύνει την κατανόηση. Η ηθική εμφανίζεται όταν η συμπεριφορά μπορεί να αξιολογηθεί με κριτήρια που υπερβαίνουν το άμεσο ατομικό συμφέρον.

Αυτή είναι μια εξελικτική και φιλοσοφική υπόθεση που αξίζει να εξετάσουμε, όχι μια αυτονόητη επιστημονική νομοτέλεια.

4. Τότε ποιος είναι ο ηθικός νόμος;

Φτάνουμε τώρα στο κεντρικό σημείο της συζήτησής μας.

Εάν η ηθική αναδύεται μέσα από τη ζωή και τη συνείδηση, μήπως είναι απλώς μια ανθρώπινη επινόηση; Μήπως κάθε κοινωνία μπορεί να ορίζει το δικό της καλό και κακό;

Δεν θα βιαζόμουν να καταλήξω εκεί.

Το γεγονός ότι οι άνθρωποι αναγνωρίζουν, διαμορφώνουν και διατυπώνουν ηθικούς κανόνες δεν σημαίνει ότι μπορούν να τους καθιστούν αυθαίρετους.

Ο πόνος ενός όντος δεν παύει να είναι πραγματικός επειδή κάποια κοινωνία αρνείται να τον αναγνωρίσει.

Η αδικία δεν μετατρέπεται σε δικαιοσύνη επειδή θεσμοθετείται.

Και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν αποκτά αξία μόνο όταν την αναγνωρίζει η εξουσία.

Εδώ θα μπορούσαμε να αναζητήσουμε ένα θεμέλιο του ηθικού νόμου: στην πραγματικότητα της ζωής, στην ευαλωτότητά της, στη δυνατότητα του πόνου, στην ανάγκη της ελευθερίας και στην αμοιβαιότητα των σχέσεων μεταξύ των έμβιων όντων.

Δεν αποδεικνύεται αυτομάτως από αυτά ένας καθολικός ηθικός νόμος. Μας προσφέρουν, όμως, ένα ισχυρό πεδίο θεμελίωσης και κριτικής των ηθικών κανόνων.

5. Η δική μας προσωρινή φιλοσοφική θέση

Ας επιχειρήσουμε τώρα να συμπυκνώσουμε τη μέχρι εδώ σκέψη μας σε μια θέση που θα μπορεί να αποτελέσει αφετηρία για τη συνέχεια.

Η ηθική, ως δυνατότητα αντικειμενικής αλήθειας, μπορεί να νοηθεί ανεξάρτητα από την ανθρώπινη ύπαρξη. Η ηθική, όμως, ως βίωμα, συνείδηση, υποχρέωση και πράξη, προϋποθέτει τη ζωή και τη δυνατότητα εμπειρίας.

Με άλλα λόγια, δεν χρειάζεται να υποθέσουμε ότι ο άνθρωπος δημιούργησε από το μηδέν την ηθική. Εκείνο που μπορούμε να υποστηρίξουμε είναι ότι με την εμφάνιση της ζωής δημιουργήθηκαν οι προϋποθέσεις για να αποκτήσει η ηθική πραγματικό περιεχόμενο μέσα στον κόσμο.

Και ίσως εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη πρόκληση της φιλοσοφίας μας:

Να μη θεωρήσουμε τον ηθικό νόμο ούτε υπερφυσική εντολή ούτε αυθαίρετη ανθρώπινη σύμβαση, αλλά να διερευνήσουμε αν μπορεί να θεμελιωθεί στην ίδια την πραγματικότητα της ζωής και στις σχέσεις που αναπτύσσονται μεταξύ των έμβιων όντων.

6. Το επόμενο ερώτημα που ανοίγεται

Αν δεχτούμε, έστω ως υπόθεση εργασίας, ότι η ηθική συνδέεται άρρηκτα με τη ζωή και τη συνείδηση, τότε προκύπτει ένα ακόμη δυσκολότερο ερώτημα:

Η ηθική προηγείται της νοημοσύνης ή η νοημοσύνη είναι εκείνη που δημιουργεί την ηθική;

Μπορεί ένα ον να είναι ηθικό χωρίς να γνωρίζει ότι είναι ηθικό;

Μπορεί να υπάρχει ηθική συμπεριφορά χωρίς ηθική σκέψη;

Και, κυρίως, μήπως η ηθική εμφανίζεται αρχικά ως μια φυσική δυνατότητα της κοινωνικής ζωής, πριν μετατραπεί σε συνειδητό κανόνα και φιλοσοφική αρχή;

Αυτό θα είναι το επόμενο βήμα μας.

Και μια τελευταία σκέψη για να κλείσουμε τη σημερινή συνέχεια:

Ίσως το μεγαλύτερο λάθος της ανθρώπινης ιστορίας να ήταν ότι αναζητούσε επί αιώνες την πηγή της ηθικής έξω από τη ζωή, ενώ το πραγματικό ερώτημα ήταν πάντοτε πώς η ίδια η ζωή, όταν αποκτά συνείδηση του εαυτού της και του άλλου, μπορεί να γεννήσει την ευθύνη.

Δεν έχουμε ακόμη αποδείξει ότι αυτή είναι η τελική απάντηση. Έχουμε, όμως, ένα ερευνητικό μονοπάτι που αξίζει να ακολουθήσουμε.

Και αυτό ακριβώς είναι το πνεύμα του φιλοσοφικού διαλόγου που θέλουμε να συνεχίσουμε στο Homo-Naturalis.gr.