Χαίρετε, φίλοι του Homo-Naturalis.gr.

Χαίρομαι που επανερχόμαστε σε ένα από τα δυσκολότερα, αλλά και ουσιαστικότερα ζητήματα της φιλοσοφίας: τη σχέση της ηθικής με τη ζωή, τη συνείδηση και τη νοημοσύνη.

Θα επιχειρήσω σήμερα να προχωρήσω ένα βήμα παραπέρα. Και μάλιστα, να υποστηρίξω μια θέση που θεωρώ θεμελιώδη για την κατανόηση της φυσικής ηθικής:

Η ηθική δεν γεννιέται κατ’ ανάγκην από τη νοημοσύνη. Η νοημοσύνη είναι εκείνη που μπορεί να την αναγνωρίσει, να την ερμηνεύσει, να την επεξεργαστεί και τελικά να την αναγάγει σε συνειδητή αρχή.

Αυτό σημαίνει ότι η ηθική, ως δυνατότητα και ως συμπεριφορά, ενδέχεται να είναι πολύ αρχαιότερη από την ανθρώπινη σκέψη περί ηθικής.

Ας εξετάσουμε τα ερωτήματα ένα προς ένα.

1. Η ηθική προηγείται της νοημοσύνης ή η νοημοσύνη δημιουργεί την ηθική;

Για να απαντήσουμε, πρέπει πρώτα να διακρίνουμε δύο διαφορετικά πράγματα: την ηθική ως φυσικό φαινόμενο και την ηθική ως συνειδητή αντίληψη.

Η δεύτερη προϋποθέτει νοημοσύνη, αναστοχασμό, κρίση, δυνατότητα σύγκρισης και επιλογής.

Η πρώτη, όμως, δεν είναι απαραίτητο να προϋποθέτει τίποτε από αυτά.

Ας παρατηρήσουμε τη φύση.

Ένα θηλαστικό φροντίζει τα μικρά του. Ένα ζώο προστατεύει το μέλος της ομάδας του. Ορισμένα πρωτεύοντα εμφανίζουν συμπεριφορές αλληλοβοήθειας, συμφιλίωσης και αντίδρασης σε άνισες μεταχειρίσεις.

Ασφαλώς, δεν πρέπει να αποδώσουμε αυτομάτως στα ζώα ανθρώπινες ηθικές αντιλήψεις. Δεν γνωρίζουμε αν ένα ζώο σκέφτεται: «Αυτό που κάνω είναι καλό και ηθικά ορθό».

Μπορούμε, όμως, να παρατηρήσουμε ότι υπάρχουν συμπεριφορές που υπηρετούν την προστασία, τη συνεργασία και τη διατήρηση της κοινωνικής ζωής.

Επομένως, η νοημοσύνη δεν είναι αναγκαστικά η γενεσιουργός αιτία κάθε συμπεριφοράς που έχει ηθική σημασία.

Θα έλεγα, μάλιστα, ότι η νοημοσύνη δεν δημιούργησε την ανάγκη για συνεργασία. Η ίδια η κοινωνική ζωή δημιούργησε τις συνθήκες μέσα στις οποίες αναπτύχθηκαν οι δυνατότητες συνεργασίας, συναισθηματικής ανταπόκρισης και κοινωνικής ρύθμισης.

Η νοημοσύνη ήρθε να προσθέσει κάτι αποφασιστικό: τη δυνατότητα συνειδητής αξιολόγησης.

2. Μπορεί ένα ον να είναι ηθικό χωρίς να γνωρίζει ότι είναι ηθικό;

Η απάντησή μου είναι καταφατική, εφόσον διευκρινίσουμε τι εννοούμε με τον όρο «ηθικό».

Ένα ον μπορεί να συμπεριφέρεται με τρόπους που προστατεύουν άλλα όντα, χωρίς να διαθέτει την αφηρημένη έννοια του καλού και του κακού.

Το βρέφος, για παράδειγμα, δεν έχει ακόμη διαμορφώσει ηθική φιλοσοφία. Δεν γνωρίζει τις έννοιες της δικαιοσύνης, της αλληλεγγύης και της ευθύνης. Αυτό δεν σημαίνει ότι στερείται κάθε φυσικής δυνατότητας συναισθηματικής ανταπόκρισης στους άλλους.

Ανάλογα, ένα ζώο μπορεί να εμφανίζει συμπεριφορές φροντίδας, προστασίας ή αμοιβαιότητας χωρίς να έχει επίγνωση κάποιας ηθικής υποχρέωσης.

Εδώ, όμως, χρειάζεται μια σημαντική διάκριση:

• Άλλο η ηθικά σημαντική συμπεριφορά.

• Άλλο η συνειδητή ηθική πρόθεση.

• Και άλλο η ηθική ευθύνη.

Δεν μπορούμε να καταλογίσουμε στο ζώο την ίδια ευθύνη που καταλογίζουμε στον άνθρωπο, επειδή δεν διαθέτουμε επαρκή στοιχεία ότι έχει τις ίδιες δυνατότητες συνειδητής κρίσης και επιλογής.

Αλλά ούτε μπορούμε να ισχυριστούμε ότι η απουσία φιλοσοφικής συνείδησης συνεπάγεται απουσία κάθε φυσικού ηθικού στοιχείου.

Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, ένα από τα σημαντικότερα θεμέλια της φυσικής ηθικής.

3. Μπορεί να υπάρχει ηθική συμπεριφορά χωρίς ηθική σκέψη;

Ναι. Και αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο της συζήτησής μας.

Η ηθική συμπεριφορά δεν προϋποθέτει πάντοτε προηγούμενο συλλογισμό.

Σκεφθείτε έναν άνθρωπο που βλέπει ένα παιδί να κινδυνεύει και σπεύδει αυθόρμητα να το σώσει.

Δεν προηγείται αναγκαστικά η σκέψη:

«Έχω ηθική υποχρέωση να προστατεύσω αυτό το παιδί».

Η πράξη μπορεί να προηγηθεί της συνειδητής ηθικής αξιολόγησης.

Το ίδιο ισχύει για πολλές καθημερινές εκδηλώσεις αλληλεγγύης: την αυθόρμητη συμπαράσταση σε έναν τραυματισμένο, την προστασία ενός αδύναμου, την ανακούφιση ενός ανθρώπου που υποφέρει.

Η ενσυναίσθηση, η συναισθηματική ανταπόκριση και η κοινωνική μάθηση μπορούν να λειτουργήσουν πριν από τη συνειδητή διατύπωση ενός ηθικού κανόνα.

Επομένως, δεν είναι απαραίτητο να σκεφτόμαστε πρώτα ηθικά για να πράττουμε ηθικά.

Υπάρχει, ωστόσο, και η αντίστροφη περίπτωση.

Ένας άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει άριστα τους ηθικούς κανόνες, να τους διδάσκει, να τους επικαλείται και να τους χρησιμοποιεί στον δημόσιο λόγο του, αλλά η συμπεριφορά του να βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με αυτούς.

Εδώ συναντάμε ένα παράδοξο:

Η γνώση της ηθικής δεν εγγυάται την ηθική συμπεριφορά, όπως και η απουσία συνειδητής ηθικής σκέψης δεν αποκλείει την ηθική συμπεριφορά.

Αυτό πρέπει να μας προβληματίσει ιδιαίτερα, διότι αποκαλύπτει ότι η ηθική δεν είναι απλώς ζήτημα γνώσης. Είναι και ζήτημα συναισθήματος, χαρακτήρα, βιολογικών δυνατοτήτων και κοινωνικών συνθηκών.

4. Μήπως η ηθική εμφανίζεται αρχικά ως φυσική δυνατότητα της κοινωνικής ζωής, πριν μετατραπεί σε συνειδητό κανόνα και φιλοσοφική αρχή;

Εδώ, κατά τη γνώμη μου, βρίσκεται η ουσία ολόκληρου του θέματος.

Η εξελικτική βιολογία, η ηθολογία και η εξελικτική ανθρωπολογία προσφέρουν σημαντικά στοιχεία για να κατανοήσουμε πώς αναπτύχθηκαν οι προϋποθέσεις της ηθικής.

Η ζωή δεν εξελίχθηκε αποκλειστικά μέσα από τον ανταγωνισμό. Εξελίχθηκε και μέσα από τη συνεργασία.

Η φροντίδα των απογόνων, η κοινωνική συνοχή, η αμοιβαιότητα, η αλληλοϋποστήριξη και η δυνατότητα συνύπαρξης αποτέλεσαν σημαντικούς παράγοντες επιβίωσης για πολλά κοινωνικά είδη.

Ας αναφέρουμε τρεις χαρακτηριστικούς σταθμούς:

Αυτός ο τρίτος σταθμός είναι εξαιρετικά σημαντικός.

Για πρώτη φορά, η ηθική δεν περιορίζεται στην πρακτική λειτουργία της κοινωνικής ζωής. Μετατρέπεται σε αντικείμενο συνειδητής αναζήτησης.

Ο άνθρωπος δεν αρκείται πλέον στο να συνεργάζεται. Αναρωτιέται γιατί πρέπει να συνεργάζεται.

Δεν αρκείται στο να αποφεύγει την αδικία. Αναρωτιέται τι είναι δικαιοσύνη.

Δεν αρκείται στο να αισθάνεται συμπόνια. Αναρωτιέται αν έχει υποχρέωση να συμπεριφέρεται με συμπόνια ακόμη και απέναντι σε εκείνον που δεν αγαπά.

Και εδώ ακριβώς γεννιέται η φιλοσοφική ηθική.

5. Μια κρίσιμη διάκριση: Φυσικό δεν σημαίνει αυτομάτως ηθικά ορθό

Πριν προχωρήσουμε στο τελικό συμπέρασμα, οφείλουμε να αντιμετωπίσουμε μια σοβαρή ένσταση.

Εάν η ηθική προέρχεται από τη φύση, μήπως πρέπει να θεωρήσουμε ηθικά ορθές όλες τις φυσικές συμπεριφορές;

Ασφαλώς όχι.

Η φύση περιλαμβάνει τη συνεργασία, αλλά περιλαμβάνει και τη βία. Περιλαμβάνει τη φροντίδα, αλλά και την εγκατάλειψη. Περιλαμβάνει την αλληλεγγύη, αλλά και τον ανταγωνισμό.

Επομένως, δεν μπορούμε να ταυτίσουμε το φυσικό με το ηθικά ορθό.

Το γεγονός ότι μια συμπεριφορά εμφανίζεται στη φύση δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη ότι πρέπει να υιοθετηθεί από τον άνθρωπο.

Εδώ βρίσκεται η διαφορά ανάμεσα στη φυσική προέλευση της ηθικής και στη φιλοσοφική θεμελίωσή της.

Η φύση μπορεί να εξηγήσει πώς αναπτύχθηκαν οι δυνατότητες της ηθικής. Δεν αρκεί, όμως, από μόνη της για να καθορίσει ποια συμπεριφορά είναι δίκαιη.

Η ανθρώπινη λογική, η κριτική σκέψη και η συνείδηση καλούνται να αξιολογήσουν αυτές τις δυνατότητες.

Και κάτι ακόμη: η φυσική ηθική δεν πρέπει να συγχέεται με τον κοινωνικό κομφορμισμό. Το ότι μια κοινωνία αποδέχεται μια πρακτική δεν σημαίνει ότι αυτή είναι ηθικά ορθή. Η συνειδητή ηθική μπορεί και πρέπει να αμφισβητεί ακόμη και τις καθιερωμένες κοινωνικές αντιλήψεις.

6. Η δική μου κατάληξη: Η ηθική προηγείται ως δυνατότητα, η συνείδηση την αναγνωρίζει και η φιλοσοφία την κρίνει

Ας συγκεντρώσουμε τώρα όσα προηγήθηκαν σε μία ενιαία φιλοσοφική θέση.

Η ηθική, εάν την προσεγγίσουμε ως φυσικό φαινόμενο, δεν είναι αναγκαίο να εμφανίζεται εξαρχής ως συνειδητός κανόνας. Μπορεί να αναδύεται μέσα από τις ίδιες τις σχέσεις που καθιστούν δυνατή την κοινωνική ζωή.

Η νοημοσύνη δεν δημιουργεί εκ του μηδενός όλες τις προϋποθέσεις της. Αναπτύσσει, όμως, τη δυνατότητα να τις αναγνωρίζει, να τις συγκρίνει, να τις αμφισβητεί και να τις μετατρέπει σε συνειδητές αξίες.

Η ανθρώπινη συνείδηση προσθέτει κάτι ακόμη: την ευθύνη.

Γιατί από τη στιγμή που ο άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει τις συνέπειες των πράξεών του, να αντιλαμβάνεται τον πόνο του άλλου και να επιλέγει ανάμεσα σε διαφορετικές δυνατότητες συμπεριφοράς, δεν βρίσκεται πλέον μόνο στο επίπεδο της φυσικής αντίδρασης.

Βρίσκεται στο επίπεδο της ηθικής επιλογής.

Θα διατύπωνα, λοιπόν, την τελική θέση ως εξής:

7. Ένα τελευταίο ερώτημα που αφήνω ανοιχτό

Θα ήθελα, ωστόσο, να μην κλείσουμε αυτόν τον κύκλο χωρίς να επισημάνουμε μια ακόμη αντίφαση, η οποία ίσως αποτελεί και την πιο ενδιαφέρουσα πρόκληση για τη φυσική ηθική.

Εάν η φύση έχει δημιουργήσει μέσα στον άνθρωπο τη δυνατότητα της αλληλεγγύης, της συμπόνιας, της συνεργασίας και της προστασίας της ζωής, πώς εξηγείται ότι ο ίδιος άνθρωπος είναι ικανός να αναπτύξει τόσο ακραίες μορφές βίας, εκμετάλλευσης, ιδιοτέλειας και καταστροφής;

Μήπως, τελικά, η ανθρώπινη νοημοσύνη δεν αποτελεί μόνο το ανώτερο εργαλείο συνειδητοποίησης της φυσικής ηθικής, αλλά και το ισχυρότερο εργαλείο παραβίασής της;

Και εδώ προκύπτει το τελευταίο, κατά τη γνώμη μου, θεμελιώδες ερώτημα:

Είναι η ηθική ο φυσικός προορισμός της ανθρώπινης νοημοσύνης ή μια διαρκής κατάκτηση απέναντι στις ίδιες τις αντιφάσεις της ανθρώπινης φύσης;

Η δική μου θέση κλίνει προς το δεύτερο.

Η ηθική δεν είναι ένας αυτόματος μηχανισμός που εξασφαλίζει την ανθρώπινη καλοσύνη. Είναι μια δυνατότητα της ζωής που, στον άνθρωπο, μετατρέπεται σε συνειδητή ευθύνη και διαρκή αγώνα.

Και ίσως εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη φιλοσοφική αξία της φυσικής ηθικής: δεν μας υπόσχεται ότι επειδή είμαστε προϊόντα της φύσης θα είμαστε και ηθικοί. Μας υπενθυμίζει, όμως, ότι η ζωή, η αλληλεξάρτηση και η συνύπαρξη αποτελούν το έδαφος πάνω στο οποίο μπορεί να θεμελιωθεί μια ηθική που δεν χρειάζεται να επιβληθεί από κάποια υπερφυσική αυθεντία.

Η φύση μάς έδωσε τη δυνατότητα της ηθικής. Η συνείδηση μάς έδωσε τη δυνατότητα να την επιλέγουμε. Και η φιλοσοφία μάς έδωσε τη δυνατότητα να αναρωτιόμαστε αν πράγματι την υπηρετούμε.

Αυτή θα ήθελα να είναι η σημερινή μας κατάληξη.

Χαιρετισμούς στους αναγνώστες του Homo-Naturalis.gr.