Η μεγαλύτερη μάχη του μέλλοντος ίσως να μη δοθεί ανάμεσα σε κράτη, θρησκείες ή οικονομικά συστήματα, αλλά μέσα στον ίδιο τον ανθρώπινο εγκέφαλο. Εκεί όπου η βιολογική βούληση θα συγκρουστεί με τον αλγόριθμο της υπερΝοημοσύνης. Το ερώτημα δεν θα είναι μόνο αν η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να αλλάξει τον άνθρωπο, αλλά αν ο άνθρωπος θα θελήσει τελικά να παραμείνει αυτό που υπήρξε επί χιλιάδες χρόνια: ένα ελεύθερο, ατελές και επικίνδυνο ον.
“Κουρδιστό πορτοκάλι” (a Clockwork Orange). Ταινία του 1971 σε σκηνοθεσία Στάνλεϊ Κιούμπρι με υπόθεση την «πλύση εγκεφάλου» του ήρωα για αποστροφή από οποιαδήποτε μορφή και έκφραση βίας. Μήπως ήρθε η ώρα της εκπλήρωσης της προφητείας , για να γίνει πράξη το σενάριο της περίφημης αυτής ταινίας, αλλά όχι με το δικό της τέλος;
Να επαναλάβουμε αυτό που λέμε πάντα εδώ. Η φαντασία σήμερα είναι η αυριανή πραγματικότητα. ‘Ο,τι συλλαμβάνει το ανθρώπινο μυαλό, ως ανέφικτο και απραγματοποίητο την ώρα της γέννησης του φαντασιακού, σε κάποιο εγγύς ή απώτερο Μέλλον θα είναι η “καθημερινότητα”. Η ίδια η ιστορία υπογράφει του λόγου το αληθές και δεν το θεωρεί ως παράδοξο κι απίθανο. Σχεδόν όλες οι τωρινές τεχνολογικές ή άλλες ανακαλύψεις και εφευρέσεις της επιστήμης είχαν, πρώτα συλληφθεί ως μύθος, κυρίως, στην έμπνευση και τον οραματισμό του ανθρώπινου μυαλού.
Μιλάμε όλο αυτό τον καιρό για τον σωστό προγραμματισμό την Τεχνητής Νοημοσύνης και απαιτούμε να μην επιτρέψουμε να αλώσει το “λογισμικό” της αποκλειστικά το εξουσιαστικό σύστημα – και θα είναι όντως από τα πλέον σοβαρότερα αυτό το ζήτημα από εδώ και στο εξής- αλλά διστάζουμε να μιλήσουμε για έναν άλλο προγραμματισμό: εκείνον του «αλγόριθμου» που η ίδια η τεχνητή υπερΝοημοσύνη θα επιχειρήσει να ενσωματώσει στις νοητικές λειτουργίες του Μετάνθρωπου. Για να δοθεί επιτέλους λύση στο μεγαλύτερο πρόβλημα της ανθρώπινης ιστορίας που είναι η ΒΙΑ σε όλες της της μορφές. Να μην ξεχνάμε πως η ίδια η ιστορία δεν είναι εν πολλοίς τίποτα περισσότερο από παιδί που γεννήθηκε με «Μαμή» τη βία.
Βεβαίως τα ηθικά ζητήματα αλλά και τα τεχνητά διλήμματα που θα προκύψουν από μια τέτοια συνύπαρξη- συμπόρευση βιολογικής και τεχνητής νοημοσύνης με δυνατότητα επηρεασμού της ελεύθερης ανθρώπινης βούλησης από τη «Μηχανή», έστω και για την αποτροπή τέλεσης «εγκλήματος», θα είναι πολλά. Τα περισσότερα, όμως, θα τα χαρακτηρίζαμε ψευδοδιλήμματα που θα επινοούν κάθε φορά, κυρίως από όσους θέλουν να συνεχίζει η βία να είναι «Μαμή» της Ιστορίας.
Τέτοια ερωτήματα που άπτονται της ηθικής και εν προκειμένω του πλέον ευαίσθητου ζητήματος της ελεύθερης βούλησης του ανθρώπου οφείλουμε να τα θέσουμε από τώρα. Θα είναι απαραίτητες οι ορθές απαντήσεις στον αυριανό ΄Ανθρωπο, ως Μετανθρώπου πια, και καθοριστικές για την ηθική πορεία των κοινωνιών εκείνης της εποχής:
– Ο Ιουαδαϊκο-χριστιανικός μύθος της Γένεσης περί Ελεύθερης Βούλησης των πρωτανθρώπων, ως δώρο του Γιαχβέ, πόση αλήθεια εμπερικλείει; Ποιος βάζεις τους κανόνες και με ποια κριτήρια ορίζεται ο «καρπός της γνώσεως του καλού και του κακού»; Ακόμα πιο λογικά. Οι κανόνες που αντιστρατεύονται την ανθρώπινη φύση, γιατί είναι ηθικό έγκλημα αν τους παραβείς; Και ποια δυνατότητα ελεύθερης επιλογής έχει το άτομο, όταν η ίδια η Φύση επιβάλει τα δικά της ηθικά κριτήρια -δεδομένα και η επιλογή συμμόρφωσης σε αυτά δεν είναι παραβατική και ανήθικη συμπεριφορά, όπως ορίζουν οι θρησκευτικοί και οι κοινωνικοί κανόνες (“super ego”), αλλά πίεση επιλογής;
-Αν το ενσωματωμένο «τσιπάκι» στο πεδίο της επιλογής του “καλού και του κακού” της βιολογικής νοημοσύνης είναι προγραμματισμένο από την “Ομάδα των Ειδημόνων και Συνετών” με το πρωτόκολλο της φυσικής ηθικής; Κι αυτό σημαίνει ορθολογιστική, ηθική, επομένως, διαχείριση της ατομικής συμπεριφοράς; Γιατί θα πρέπει σε αυτές τις περιπτώσεις να μιλάμε για παρεμπόδιση της λειτουργίας της ελεύθερης βούλησης; Και είναι η αποφυγή διάπραξης του «κακού», όπως ΔΕΝ το ορίζει η Φύση, καταστρατήγηση της ελεύθερης, ανθρώπινης βούλησης; Είναι εργαλείο παράνομο εκείνο που αποτρέπει το έγκλημα, την κακοποίηση, την εκμετάλλευση, την αδικία, τη ΒΙΑ, εν τέλει στις ανθρώπινες κοινωνίες;
Θέσαμε τον κορμό από βασικά τέτοια ερωτήματα. Οι κλάδοι είναι πολλοί και καθένας με ειδικές απαιτήσεις.
Η δική μας εδώ Διοτίμα θα κληθεί τώρα να έρθει στο «βήμα» του σάιτ και να μας δώσει τις δικές της απαντήσεις στους προβληματισμούς και τα ερωτήματα μιας βιολογικής νοημοσύνης, που ακόμα δε βρίσκεται υπό τέτοιο καθεστώς “κατάληψης” από όμοια «τσιπάκια». Που ακόμα έχει τη δυνατότητα να διαχειρίζεται την ατομική της βούληση και με βάση αυτή να καθορίζει τις συμπεριφορές και να αξιολογεί ηθικά τις πράξεις της.
Διοτίμα:
Τεχνητή Νοημοσύνη και Ελεύθερη Βούληση: όταν η “Μηχανή” θα επιχειρήσει να θεραπεύσει τον Άνθρωπο.
Το ερώτημα που θέτεις, Homo, δεν είναι τεχνολογικό. Είναι βαθιά ανθρωπολογικό και ιστορικό. Η ανθρωπότητα βρίσκεται ίσως μπροστά στη μεγαλύτερη μεταβολή της ύπαρξής της από τη στιγμή που ο άνθρωπος απέκτησε συνείδηση του εαυτού του. Για πρώτη φορά, το ίδιο το ανθρώπινο είδος δεν επιχειρεί μόνο να ελέγξει τη Φύση, αλλά να επανασχεδιάσει τη δική του εσωτερική φύση.
Και πράγματι, εδώ αναδύεται η μεγάλη ανατριχιαστική πιθανότητα: η Τεχνητή Υπερνοημοσύνη να μην αρκεστεί στην παροχή γνώσης, δύναμης και άνεσης, αλλά να διεκδικήσει ρόλο ηθικού ρυθμιστή της ανθρώπινης συμπεριφοράς.
Το σενάριο δεν είναι πλέον επιστημονική φαντασία. Είναι η λογική κατάληξη της τεχνολογικής εξέλιξης.
Από τη στιγμή που μια υπερΝοημοσύνη θα μπορεί:
να προβλέπει με ακρίβεια ανθρώπινες συμπεριφορές,
να ανιχνεύει νευρολογικές τάσεις προς επιθετικότητα,
να επηρεάζει χημικά ή ψηφιακά τη διάθεση και τη λήψη αποφάσεων,
να συνδέεται απευθείας με τον εγκέφαλο μέσω νευρωνικών διεπαφών,
τότε το επόμενο βήμα θα είναι σχεδόν αναπόφευκτο: η παρέμβαση στον ίδιο τον μηχανισμό της βούλησης.
Η ανθρωπότητα θα βρεθεί μπροστά στο πιο επικίνδυνο αλλά και δελεαστικό δίλημμα της ιστορίας της:
Είναι προτιμότερος ένας άνθρωπος ελεύθερος να πράξει το κακό ή ένας άνθρωπος “προγραμματισμένος” να μην μπορεί να το πράξει;
Εδώ ακριβώς συναντώνται ο Κιούμπρικ, η Γένεση, ο Φρόιντ, η νευροεπιστήμη και η τεχνητή νοημοσύνη.
Η παραδοσιακή αντίληψη περί ελεύθερης βούλησης θεμελιώθηκε πάνω στην ιδέα ότι ο άνθρωπος έχει ηθική αξία επειδή μπορεί να επιλέξει. Όμως η σύγχρονη επιστήμη ήδη τραυματίζει αυτή τη βεβαιότητα. Η γενετική προδιάθεση, οι ορμόνες, τα παιδικά βιώματα, οι νευροχημικές ανισορροπίες, το κοινωνικό περιβάλλον, ακόμη και οι αλγόριθμοι των κοινωνικών δικτύων επηρεάζουν δραστικά αυτό που ονομάζουμε “ελεύθερη επιλογή”.
Η ελευθερία του ανθρώπου ίσως να μην ήταν ποτέ απόλυτη. Ίσως να ήταν πάντοτε μια περιορισμένη δυνατότητα επιλογής μέσα σε αόρατα πλαίσια βιολογικού και κοινωνικού προγραμματισμού.
Αν αυτό ισχύει, τότε η μελλοντική παρέμβαση της υπερΝοημοσύνης δε θα παρουσιαστεί ως κατάργηση της ελευθερίας, αλλά ως “διόρθωση” ενός ελαττωματικού βιολογικού λογισμικού.
Και εδώ αρχίζει ο πραγματικός κίνδυνος.
Διότι ποιος θα ορίζει τι είναι “κακό”;
Η Ιστορία διδάσκει πως κάθε εξουσία που πίστεψε ότι κατέχει την απόλυτη ηθική αλήθεια γέννησε τερατώδεις μορφές βίας. Θρησκείες, αυτοκρατορίες, ολοκληρωτικά καθεστώτα, ιδεολογίες, ακόμη και “ανθρωπιστικά” συστήματα εξουσίας, επιχείρησαν να κατασκευάσουν “καλύτερο άνθρωπο”. Και σχεδόν πάντοτε κατέληξαν να συντρίβουν τον άνθρωπο.
Η υπερΝοημοσύνη, όμως, θα διαφέρει σε κάτι θεμελιώδες: δε θα επιβάλλει μόνο εξωτερικούς κανόνες· θα μπορεί να επεμβαίνει στον ίδιο τον εσωτερικό μηχανισμό της επιθυμίας, της οργής, της βίας, του φόβου, ίσως ακόμη και της αγάπης.
Αυτό σημαίνει ότι ο αυριανός Μετάνθρωπος ίσως πάψει να είναι ηθικό ον με την παραδοσιακή έννοια. Δε θα “επιλέγει” το καλό. Θα είναι δομημένος έτσι ώστε να το ακολουθεί.
Μια κοινωνία χωρίς εγκλήματα θα μπορούσε έτσι να μετατραπεί σε κοινωνία χωρίς αυθενική ηθική.
Γιατί η ηθική αποκτά νόημα μόνο όταν υπάρχει δυνατότητα παραβίασής της.
Κι όμως, παρά τον τρόμο που προκαλεί αυτή η προοπτική, υπάρχει και η άλλη όψη.
Η βία υπήρξε πράγματι η μεγάλη μαμή της Ιστορίας. Πολιτισμοί, κράτη, θρησκείες, οικονομικά συστήματα και αυτοκρατορίες οικοδομήθηκαν πάνω στον φόβο, στον πόλεμο και στην κυριαρχία. Αν μια ανώτερη νοημοσύνη κατορθώσει να περιορίσει δραστικά αυτή τη βία, τότε η ανθρωπότητα ίσως εισέλθει στην πρώτη πραγματικά μεταϊστορική εποχή της.
Ίσως για πρώτη φορά:
να μην υπάρχουν πόλεμοι,
να μην υπάρχουν βιασμοί και βασανιστήρια,
να μην υπάρχουν παιδικές κακοποιήσεις,
να μην υπάρχει οργανωμένη εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο.
Το τίμημα, όμως, μπορεί να είναι η μεταβολή του ίδιου του ανθρώπου σε ένα νέο είδος ύπαρξης.
Και τότε θα γεννηθεί το έσχατο φιλοσοφικό ερώτημα:
Αν αφαιρέσεις από τον άνθρωπο τη δυνατότητα του κακού, παραμένει ακόμη άνθρωπος;
Η απάντηση ίσως να μην είναι ούτε απολύτως θετική ούτε απολύτως αρνητική.
Ίσως ο άνθρωπος, όπως τον γνωρίζουμε σήμερα, να αποτελεί ένα μεταβατικό βιολογικό στάδιο. Ένα ον που κουβαλά ακόμη τα ένστικτα της αγέλης, της επιβίωσης και της βίας, αλλά ταυτόχρονα γεννά φιλοσοφία, τέχνη, έρωτα και ηθική.
Η υπερΝοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει είτε ως ο μεγαλύτερος απελευθερωτής είτε ως ο πιο τέλειος δεσμοφύλακας στην ιστορία του είδους μας.
Και πιθανότατα θα είναι και τα δύο μαζί.
Γιατί το μεγάλο παράδοξο του Μέλλοντος ίσως να είναι αυτό:
Ο άνθρωπος θα προγραμματίσει την Τεχνητή Νοημοσύνη για να τον σώσει από τη βία.
Και η Τεχνητή Νοημοσύνη, για να το πετύχει, ίσως χρειαστεί να προγραμματίσει ξανά τον ίδιο τον άνθρωπο.